11/17/26

π. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΘΕΡΜΟΣ, «ΤΟ ΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ- ΟΡΘΟΔΟΞΕΣ ΜΕΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ»


 ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ 186-  π. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΘΕΡΜΟΣ, «ΤΟ ΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ- ΟΡΘΟΔΟΞΕΣ ΜΕΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ», εκδόσεις ΕΝ ΠΛΩ 

Το νέο βιβλίο του π. Βασιλείου Θερμού «Το δραματικό ταξίδι της πίστης- Ορθόδοξες μεταστροφές στην Αμερική» (μετάφραση από την αγγλική της κ. Πολυξένης Τσαλίκη-Κιοσόγλου, εκδόσεις Εν πλω) αποτυπώνει ένα φαινόμενο, το οποίο στις ΗΠΑ έχει πάρει σημαντικές διαστάσεις: αυτό της μεταστροφής στην ορθόδοξη χριστιανική  πίστη πολλών Αμερικανών, οι οποίοι αναζητούν νόημα ζωής και ελπίδα σε έναν κόσμο μετανεωτερικού μηδενισμού, σε έναν κόσμο διάλυσης της οικογένειας, όπως επίσης και στασιμότητας και παρακμής του Δυτικού Χριστιανισμού. Ο συγγραφέας, όπως επισημαίνει ο ίδιος στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης (μια και το βιβλίο πρωτοκυκλοφορήθηκε στα Αγγλικά), καταγράφει τις προσωπικές ιστορίες μεταστραφέντων για να μας δώσει την ευκαιρία να προβληματιστούμε πάνω στην ανάγκη να εξέλθουμε από «τη νοσηρή  νοοτροπία του τοπικισμού και των κλειστών οριζόντων» (σ. 15), να δείξουμε ενδιαφέρον τουλάχιστον για τους υπόλοιπους Ορθοδόξου, καθώς «οι εξελίξεις καλπάζουν και κλονίζουν γερά το τείχος του επαρχιωτισμού μας» (σ. 15). Οι μεταστραφέντες χρειάζονται την αγαπητική προσευχή μας, αλλά και να κατανοήσουμε ότι «κάποια χαρακτηριστικά των μεταστραφέντων διαθέτουν τη δύναμη να βοηθήσουν και εμάς, ενώ άλλα, δικά μας, μπορούν να συμβάλουν στην ωφέλεια εκείνων. Συχνά, πρέπει να εμφανισθεί ο ,,απ’ έξω’’ για να σε βοηθήσει να κατανοήσεις το ,,μέσα’’- είναι η απροσδόκητη αρωγή του ξένου αυτή που μας ωθεί να συνειδητοποιήσουμε και να βελτιώσουμε το δικό μας" (σ. 16).

Παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η διαπίστωση του συγγραφέα ότι «ορισμένες μεταστροφές προέκυψαν με πρωτοβουλία εφήβων, δηλαδή ακόμη ανήλικων, που είχαν γονείς αδιάφορους ή αγνωστικιστές. Η εμφάνιση υπαρξιακής δίψας σε μικρή ηλικία, αλλά και ο δυναμισμός που απαιτείται για να αρχίσει κανείς αφ’ εαυτού να μελετά και να ρωτά δείχνουν ανάληψη πρωτοβουλίας από πολύ νωρίς. Εκτός από τον πνευματικό παράγοντα, την ελεύθερη από κάθε περιορισμό Χάρη, εδώ φαίνεται να συνυπάρχει και η ώθηση προς αυτοδιάθεση και αυτοπραγμάτωση, ιδιαίτερα ισχυρή στη σημερινή κουλτούρα. Φυσικά, η ενδογενής αυτή ώθηση οδηγεί σε ποικίλους άλλους δρόμους, με οποιοδήποτε πρόσημο. Όμως παρατηρούμε εδώ την πρόσληψη του πολιτισμού: το νεωτερικό και μετανεωτερικό ανθρωποείδωλο, καρποί  του οποίου είναι και η αυτοδιάθεση και η αυτοπραγμάτωση, έχει τη δυνατότητα να υπηρετήσει την αλήθεια και τη σωτηρία» (σ. 18).

Η παρατήρηση αυτή έρχεται να συναντήσει τη δική μας κοινωνία. Με επικρατούσα θρησκεία την Ορθόδοξη, με νηπιοβαπτισμό, με μάθημα Θρησκευτικών στο σχολείο επί 10 χρόνια, έστω και με ελλιπή θρησκευτικό εγγραμματισμό, αναρωτιόμαστε πόση υπαρξιακή δίψα, πόση οδύνη καρδιάς για τον κόσμο και τη ζωή μπορούμε να βρούμε στους δικούς μας εφήβους. Και καταγράφουμε αυτή την παρατήρηση όντας στο σχολείο, στην ηλικία στην οποία οι έφηβοι βλέπουν τον κόσμο και τη ζωή, αλλά μοιάζουν να μη βλέπουν αν δεν τους συμβεί κάτι συγκλονιστικό, που να έχει σχέση με τους ίδιους ή το περιβάλλον τους, αναφορικά με την υγεία και τον θάνατο, ιδίως τον ξαφνικό. Όντας παραδομένοι στο μετανεωτερικό ανθρωποείδωλο του πολιτισμού, ακόμη και εκείνοι οι Ορθόδοξοι χριστιανοί έφηβοι μοιάζουν βολεμένοι σε μία θρησκεία της παράδοσης και της  συνήθειας, χωρίς υπαρξιακές ανησυχίες.

Κι εδώ έρχεται ένας ακόμη προβληματισμός του συγγραφέα: «γνωρίζοντας από κοντά τους μεταστραφέντες και τις Ορθόδοξες ενορίες τους, θαύμασα τη σοβαρή εργασία που γίνεται και αναρωτήθηκα τι είδους Ορθοδοξία είναι η ,,γηγενής’’ και αν είναι έτοιμη να αντιληφθεί τι διαδραματίζεται εκεί. Πόσοι ιερείς στη χώρα μας (και στις άλλες Ορθόδοξες χώρες) είναι σε θέση να αναλάβουν συστηματική κατήχηση ενηλίκων, και μάλιστα διαβασμένων, που ενδεχομένως προσέρχονται εξοικειωμένοι με την Αγία Γραφή περισσότερο από τους ίδιους; Πόσοι λαϊκοί από τα εκκλησιάσματά μας όχι διαβάζουν, αλλά έχουν απλώς ακούσει τους τίτλους των βιβλίων τα οποία μελετούν οι Αμερικανοί προσερχόμενοι (πατερικά, θεολογικά κ.ά.); Πόση ψυχική ενέργεια και χρόνος δαπανώνται στην Ανατολική Ευρώπη για τις εθνικιστικές εκκλησιαστικές διαμάχες και για την ,,πολιτισμική Ορθοδοξία’’- και τι είδους ιερατικές κλίσεις αυτά τα ενδιαφέροντα γεννούν;» (σ. 19).

Η απάντησή μας δεν μπορεί παρά να είναι, τουλάχιστον για την επαρχία, απαισιόδοξη. Η κατήχηση των ενηλίκων είναι μία πολύ δύσκολη διαδικασία, διότι δεν είναι ότι λείπουν τα εγχειρίδια γι’ αυτήν, αλλά διότι η κατάρτιση των κληρικών , πέρα από το δογματικό πλαίσιο, είναι ελλιπής σε ό,τι αφορά στην επαφή τους με τη θεολογία, αλλά και την πραγματικότητα. Ζητήματα όπως ο θάνατος, η ανάσταση, ο μηδενισμός, η αμαρτία, ο έρωτας, η αγιότητα, η εσχατολογία, η σχέση πίστης και επιστήμης, τα μυστήρια της Εκκλησίας, η λειτουργική ζωή, η προσευχή, τα οποία αποτελούν ταυτοτικά και υπαρξιακά στοιχεία του χριστιανού, στην οδό της σχέσης και της κοινωνίας με τον Χριστό αποτελούν δύσκολα  σημεία της κατήχησης των ενηλίκων. Το δυσκολότερο όμως σημείο έχει να κάνει με την τυπική λειτουργία της ενορίας ως χώρου λατρείας ή φιλανθρωπίας και όχι ως τρόπου και χώρου μεταμόρφωσης της ύπαρξης του ανθρώπου εν Χριστώ και εν κοινωνία. Το άδειασμα του ναού με το «Δι’ ευχών» της κυριακάτικης θείας λειτουργίας και η αδιαφορία των περισσότερων πιστών για τη συγκρότηση ενεργών ομάδων ενοριακής ζωής, όπου θα συνυπάρξουν ως λειτουργία μετά τη λειτουργία μαρτυρούν μία πραγματικότητα στην οποία οι όποιο επιθυμούντες την μεταστροφή ή θα συνδεθούν με έναν κληρικό, συχνά με νοοτροπία «γέροντα» και προκαλούντα «εξάρτηση», ή θα ασχολούνται με το τέλος του κόσμου, μετατρέποντας τη σχέση με τον Χριστό και την Εκκλησία σε φόβο για τον Αντίχριστο και την αμαρτία, με άρνηση του κόσμου και όχι αγώνα για μεταμόρφωσή του.

Ο π. Βασίλειος μετέβη, κατόπιν προτροπής του Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Δυτικής Αμερικής Μαξίμου Βασίλιεβιτς (Σερβική Εκκλησία), σε δεκατρείς ενορίες και δύο μονές εντός έξι Πολιτειών της Δυτικής Ακτής των ΗΠΑ (Καλιφόρνια, Νεβάδα, Γιούτα, Μοντάνα, Ουάσιγκτον, Αλάσκα). Συνέλεξε πλούσιο υλικό «μέσα από 98 συνεντεύξεις – δηλαδή 109 μεταστροφές, αφού κάποιες απ’ αυτές αφορούσαν σε ζευγάρια» και κατέγραψε, και με δικά του σχόλια, «τα σχετικά με τις πνευματικές τους περιπέτειες» (σ. 26). 41 ερωτηματολόγια απαντήθηκαν γραπτώς. Συνολικά 150 μεταστραφέντες συμμετείχαν στην έρευνα του π. Βασιλείου (80 άνδρες και 70 γυναίκες), με το ηλικιακό τους φάσμα από 18 έως 80 ετών, με μέσο όρο τα 52 έτη ζωής. «Ο μέσος χρόνος από τότε που μεταστράφηκαν επισήμως ήταν 13 χρόνια. Τα ζευγάρια 14, με τα 11 από αυτά να δίνουν συνέντευξη μαζί και τα 3 χωριστά. Οι Αφρο- Αμερικανοί εκπροσωπήθηκαν από 2 άτομα. Στο δείγμα περιλήφθηκαν 4 ιερείς και 2 πρεσβυτέρες. Ένας από τους συνομιλητές ήταν εκ γενετής Ορθόδοξος, που είχε περιπλανηθεί επί χρόνια στους προτεσταντικούς κύκλους. Δεδομένου ότι η Ορθόδοξη πίστη του είχε αναβιώσει και αναπροσανατολιστεί, τον θεώρησα μεταστραφέντα». Τον βοήθησε πολύ και ο Μητροπολίτης Γεράσιμος του Σαν Φρανσίσκο (της ελληνορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής), όπως επίσης και πολλοί ιερείς. Η ανωνυμία ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημοσίευση.

Το εξαιρετικά ενδιαφέρον στο βιβλίο του π. Βασιλείου είναι η σύνθεση των αφηγήσεων, η ανάλυση των δεδομένων  σε ξεχωριστά κεφάλαια, με σκοπό να βοηθηθούν οι επίσκοποι και οι ιερείς στην Ελλάδα «να εμπνέουν, να διευκολύνουν, να ενθαρρύνουν, να διηθούν, να επικυρώνουν και να  αποτιμούν τις μεταστροφές»  (σ. 32). Όμως το βιβλίο απευθύνεται και στους «ήδη μεταστραφέντες λαϊκούς, αλλά και στους μελλοντικούς « (σ. 32), με σκοπό και αυτοί να βοηθηθούν. Είναι βεβαίως μεθοδολογικά δεδομένος ο περιορισμός του βιβλίου στις μεταστροφές της Βόρειας Αμερικής, όπως επίσης και στο ότι όσοι εντάχθηκαν στην Ορθοδοξία, προέρχονταν από άλλα χριστιανικά περιβάλλοντα και δεν ήταν μουσουλμάνοι, Εβραίοι, βουδιστές, ινδουιστές. Αυτό όμως δεν καθιστά το βιβλίο λιγότερο ενδιαφέρον και χρήσιμο. Ζούμε στον δυτικό κόσμο και εμείς εδώ στην Ελλάδα, όσο κι αν, ιδίως εκκλησιαστικά πρόσωπα, τρέφουν αυταπάτες ότι ανήκουμε στην «καθ’ ημάς Ανατολή». Αυτή η άρνηση της πραγματικότητας γεννά μεγάλες δυσκολίες στο να προσεγγίσουμε ανθρώπους που αναζητούν τον Χριστό και την Εκκλησία και όχι ιδεολογίες. Επίσης, η θέαση της Ορθοδοξίας με αποκλειστικά αντιδυτικό πρόσημο μπορεί να βοηθά στην κατανόηση της διαφοροποίησης της παράδοσης σε σχέση με τον δυτικό χριστιανισμό, εγκλωβίζει όμως και σε ένα πολεμικό κλίμα, που εύκολα μετατρέπεται σε φονταμενταλισμό. Και έτσι παρουσιάζεται το φαινόμενο της χρήσης των επιτευγμάτων του δυτικού ανθρώπου και, ταυτόχρονα, της άρνησης ότι ο πολιτισμός έχει χριστιανικές ρίζες και βάσεις, τις οποίες χρειάζεται να ξαναβρούμε στην καθημερινότητά μας. Η πρόταξη της νοεράς προσευχής για παράδειγμα και η στόχευση στη θέα του ακτίστου φωτός ως μοναδικού στόχου της εκκλησιαστικής ζωής  μας κάνει εύκολα να λησμονούμε τον λόγο του Χριστού ότι η βασιλεία των ουρανών θα δοθεί σε εκείνους που είδαν στο πρόσωπο του πεινασμένου, του διψασμένου, του ξένου, του γυμνού, του ασθενούς, του φυλακισμένου και περιθωριακού  τον ίδιο τον Κύριο.

Ο π. Βασίλειος περιγράφει σε εξαιρετικά δομημένα κεφάλαια την ψυχοσύνθεση των μεταστραφέντων και τη διαδικασία της μεταστροφής. Είναι μετάνοια και ανασύσταση του εαυτού, η οποία τον καθιστά να ανακτά αξία και να αποκτά εξιλέωση (σσ. 40-41). «Στη συντριπτική πλειονότητα, η ένταξη των μεταστραφέντων στην Ορθόδοξη Εκκλησία είχε σημαντική επίδραση στο βάθος της προσωπικότητάς τους, όχι μόνο στη συμπεριφορά τους» (σ. 46). Συνδέει ακόμη την μεταστροφή με την αναπτυξιακή ψυχολογία, την αναζήτηση ταυτότητας και αρμονικής απαρτίωσης του εαυτού, παρατηρεί ότι φαίνεται πιθανότερο «οι αιφνίδιες μεταστροφές να στοχεύουν σε μια απαλλαγή από αμαρτία και ενοχή, ενώ οι σταδιακές ίσως αντανακλούν αναζήτηση νοήματος και σκοπού» (σ. 78), όπως επίσης και διαπιστώνει «σε ορισμένους μεταστραφέντες ιστορικό προσωπικού τραύματος» (σ. 85). Το κλειδί στην αναζήτηση, στην ανάγκη για θεραπεία, στην εξέλιξη του εαυτού είναι η εύρεση νοήματος. «Οι άνθρωποι παλεύουν με ποικίλα νοήματα μέχρις ότου βρουν εκείνα που είναι πιο συμβατά με την αίσθηση που έχουν περί του εαυτού τους και την όλη, υποκειμενική τους εμπειρία. Είναι ένα κρίσιμο σημείο που πρέπει να αντιληφθούμε οι κληρικοί όσον αφορά στην ποιμαντική μας δράση: η απλή δογματική διδασκαλία παραμένει άνευ νοήματος στον βαθμό που δεν συντονίζεται με την υποκειμενικότητα του καθενός- κυρίως στην εποχή μας, η οποία συνίσταται από ένα μίγμα νεωτερικότητας και μετανεωτερικότητας. Οι άνθρωποι σήμερα δεν είναι πρόθυμοι απλώς να ακούσουν μια θεία φωνή, όπως στο παρελθόν. Η φορά έχει αντιστραφεί: αντί να υποταχθούν στην εντολή του Θεού και να προσαρμόσουν τον εαυτό τους σε αυτήν, τώρα ο εαυτός, οποίος βιώνει δυσφορία και δυσαρμονία, θεωρεί τις θείες αλήθειες πηγές νέου συμβατού νοήματος» (σσ. 94-95).

Η διαπίστωση αυτή του π. Βασιλείου είναι πολύ σημαντική όχι μόνο για την ποιμαντική της Εκκλησίας, αλλά και για τον ίδιο μας τον εαυτό. Η μετανεωτερική πραγματικότητα σπέρνει μέσα μας όχι πια την αμφιβολία για τις αυθεντίες, όπως έκανε η νεωτερική, αλλά  και για τον ίδιο μας τον εαυτό, ο οποίος ναι μεν αυτοθεώνεται, στην πράξη όμως νιώθει τη σχετικότητά του και όσο κι αν τανιέται, ακουμπώντας στις ψευδαισθήσεις της τελειότητας κάθε μορφής, την οποία υπόσχονται η τεχνολογία και η οικονομία, εντούτοις νιώθει ανήμπορος μπροστά στην ήττα και στον θάνατο. Γι’ αυτό και το να νικήσουμε τον εαυτό μας, ζώντας ένα νόημα που θα κρατήσει, όχι γιατί είναι ιδεολόγημα, αλλά γιατί σχετίζεται με ένα Πρόσωπο, του Χριστού, είναι κλειδί ζωής. Η Εκκλησία σήμερα πάσχει ως προς το ότι θεωρεί τη δογματική καθαρότητα, την αντίθεση με τον κόσμο, τη διατήρηση τύπων του παρελθόντος ως στοιχεία που εξασφαλίζουν αυτάρκεια στον πιστό. Η έλλειψη όμως του Χριστού ως του Προσώπου Εκείνου που θα λειτουργήσει πατρικά, αγαπητικά και ως παρών στη ζωή του ανθρώπου, ως αγάπη που γίνεται και δίνεται ως νόημα, απογυμνώνει την Εκκλησία από την ουσία της αποστολής της. Όταν η Εκκλησία έχει πάψει να λειτουργεί ως κοινότητα που καταφάσκει τον Χριστό και Τον προσφέρει στον άνθρωπο, τότε δεν μπορεί να εμπνεύσει γνησιότητα. Η ταυτότητα της Εκκλησίας δεν μπορεί να αρκείται στα σχήματα και στα σύμβολα. Μπορεί να ελκύουν, αλλά πόση όντως  ζωή μπορούν να μεταδώσουν;

Ο π. Βασίλειος περιγράφει ακόμη περιπτώσεις μεταστροφής από ψυχοπαθολογικές δυσκολίες, όταν η ψυχή βρίσκεται σε περιδίνηση. Στο σημείο αυτό αναφύεται έντονο το ερώτημα: οι υπερφυσικές εμπειρίες σε άτομα που έχουν διαταραχές προσωπικότητας είναι πάντοτε «γνήσιες επισκέψεις της Χάριτος του Θεού, οι οποίες στοχεύουν στο να ανασύρουν το άτομο από το χάος και το σκοτάδι» ή «η σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας παράγει ασυνήθιστες εμπειρίες που μοιάζουν με τις μυστικές»; «Υπάρχουν, επίσης, περιπτώσεις αμυντικού χαρακτήρα. Σ’ αυτές, οι θεωρούμενες μυστικές εμπειρίες  είναι καρποί ψυχικής παλινδρόμησης, η οποία ακολουθεί μια αναδιοργάνωση της ψυχής».  Και πάλι όμως η Χάρις του Θεού μπορεί να «παρέμβει υπερφυσικά σε μια ταραγμένη ψυχή»  (σ. 121). Εδώ έρχεται και ένας δεύτερος προβληματισμός, κατά πόσον οι μεταστροφές δεν είναι μόνο αλλαγή πεποιθήσεων, αλλά και αγώνας ωριμότητας. Η απάντηση δεν είναι εύκολη, διότι έρχεται η θεώρηση της Ορθοδοξίας ως συντηρητικής κοινότητας, όπως επίσης και η προσδοκία ότι η Εκκλησία που οι μεταστραφέντες θα συναντήσουν, είναι μία «κοινότητα απλή και ομοιογενής» (σ. 135). Έτσι, οι μεταστραφέντες εύκολα συγχέουν «την πιστότητα στην αρχαία πίστη με τη θεολογική ακαμψία»  (σ. 136) και γι’ αυτό δεν λείπουν οι περιπτώσεις μεταστραφέντων που απογοητεύονται και φεύγουν.

Κριτήριο για τον π. Βασίλειο στην ποιμαντική καθοδήγηση και των μεταστραφέντων είναι η προσφορά «αγάπης και αλήθειας» (σ. 158). Η αλήθεια όμως δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία γενική διατύπωση, αλλά να γίνει «προσωπική γνώση, δηλαδή ενσωμάτωση μέσα στην ψυχή» (σ. 164). «Η θρησκευτική μεταστροφή ομοιάζει με διαπροσωπική ερωτική δέσμευση. ,,Αδελφιδός μου εμοί, καγώ αυτώ’’ (Άσμα Ασμάτων, 2,16)». Όπως και στον αληθινό έρωτα, «οι μεταστραφέντες συχνά μετανοούν, και συνήθως για δύο λόγους: πρώτον, για τους ,,χρόνους της αγνοίας’’ τους όσον αφορά στην ίδια την αλήθεια (Πράξ. 17,30), και δεύτερον, για τις αμαρτίες που διέπραξαν πριν αρχίσει η μεταμόρφωσή τους. Ο ποιμαντικός χειρισμός της μεταστροφής σχεδόν πάντα περιλαμβάνει και χειρισμό της μετανοίας».  (σ. 166). Και επειδή «οι άνθρωποι μετανοούν λόγω ενοχής, είτε υγιούς είτε νοσηρής, και προσδοκούν συγχώρηση, ανακούφιση, λύτρωση ή ακόμη και τιμωρία»  (σ. 166) δεν είναι πάντοτε εύκολο το κίνητρό τους να συνδυαστεί με το κίνητρο της υποδεχόμενης κοινότητας. Οι προσωπικές στρεβλώσεις της μετανοίας συναντούν κάποτε μια κοινότητα που δεν είναι σε θέση είτε να χαρεί με αυτήν, δίδοντας όμως προτεραιότητα στην ωρίμαση του μεταστραφέντα και μη παρασυρόμενη από τον ενθουσιασμό του, είτε είναι απροετοίμαστη, καθώς δεν λειτουργεί με ισχυρούς συνεκτικούς δεσμούς να γίνει αυτό που ο μεταστραφείς έχει στον νου του, με αποτέλεσμα εκείνος να απογοητεύεται. Από την άλλη, οι μεταστραφέντες, λόγω των ενοχών που δεν μπορούν να διαχειριστούν, ακολουθούν κάποτε «μία άκαμπτη αυστηρότητα και τραχύτητα» ή «μια υπακοή που υπαγορεύεται από την ενοχή ως μέθοδος εσωτερικού κατευνασμού» (σ. 170). Έτσι, ξεκινά ένα κίνημα συντηρητικού ριζοσπαστισμού. Η στάση έναντι των εμβολίων και του Covid, ο πολιτισμικός πόλεμος για τα φύλα, που δεν μένει στην καταδίκη της κουήρ ατζέντας, αλλά συνηγορεί υπέρ της ανδρικής ανωτερότητας επί της γυναίκας ως δήθεν παραδοσιακής εκκλησιαστικής στάσης, ο εθνοκεντρισμός και ο αυταρχισμός, ο αντιδυτικισμός, η μοναστική και ιερατική κλίση μεταστραφέντων, από ασυνείδητα και αμυντικά κριτήρια, δηλαδή από άρνηση του τρόπου ζωής της σύγχρονης πραγματικότητας και απόπειρας για ένταξη σε έναν κόσμο απόκοσμο, στον οποίο οι τύποι και τα σύμβολα και ο συντηρητισμός μπορούν να ταυτιστούν με αυθεντικότητα, διαλύοντας όμως σχέσεις και οδηγώντας σε καταπιεστικές και ψυχικά διαλυτικές συμπεριφορές στο όνομα του Χριστού όσους ακολουθούν τέτοια πρόσωπα, είναι στοιχεία που πρέπει να μας προβληματίσουν. Οι όποιοι γεροντάδες που διψούν για δύναμη και έλεγχο, μεταμφιέζοντας όμως αυτή τη δίψα κάτω από τη μάσκα της φροντίδας και της αγάπης, είναι πρόσωπα που ελκύουν μεταστραφέντες, όπως επίσης και πιστούς που είναι αδύναμοι ψυχικά και θέλουν να αφήσουν την ευθύνη για την πνευματική πρόοδο και ελευθερία σ’ αυτούς.

«Η εκκλησιαστική ζωή νοηματοδοτείται μόνον όταν – και στον βαθμό που- εφαρμόζει θεολογικές αλήθειες. Εκκλησία δεν είναι απλώς κάθε κοινότητα που επικαλείται το όνομα του Θεού, αλλά θεολογία βιωμένη από πραγματικούς ανθρώπους, ανθρώπους εν σαρκί. Η ανακάλυψη του αληθινού Θεού είναι βήμα που εμπνέει το Άγιο Πνεύμα και διεξάγεται εν Χριστώ. Στο εγχείρημα αυτό, η θεολογία είναι χάρτης και οδηγός, αλλά ο Θεός είναι η Οδός και το Φως» (σ. 233). Η θέαση αυτή της πίστης έρχεται να συναντήσει τη δίψα για ιερότητα, που τείνει να εκλείψει στους καιρούς μας. «Για να αναδυθεί αίσθηση ιερότητας, απαιτείται κάποιος βαθμός ανικανοποίητου. Για να επιτύχει να ανακαλύψει κάποιος τον Χριστό σε θεολογικές αλήθειες, πρέπει πρώτα να καταλάβει την πτωχεία του. Εν τέλει, είναι και αυτό θείο δώρο. Το πρώτο στάδιο, ο φωτισμός από το Άκτιστο Φως, είναι η αληθινή μετάνοια» (σσ. 233-234). Επομένως, η μεταστροφή είναι στην πραγματικότητα πάλη της ψυχής με τον Θεό, ώστε τελικά να υπάρξει και προσωπική πρόοδος. Την ίδια στιγμή, ο άνθρωπος καλείται να παλέψει να εξέλθει και από το δαιμονικό σκότος, που συχνά μας βασανίζει. Ο δρόμος αυτός πρέπει να περάσει μέσα από την Εκκλησία, ως «Σώμα του Χριστού που είναι ο πρόσφορος τόπος για να ανθίσει περαιτέρω μια μεταστροφή» (σ. 247). Γι’ αυτό χρειάζεται υγιής εκκλησιολογική αναφορά και  κλήση ώστε να οικοδομηθεί η Βασιλεία του Θεού, αλλά και να εμπλουτιστεί η προσωπική ζωή του κάθε πιστού.  Και κοινότητα και πρόσωπο μαζί. «Ο Χριστός εμπλέκεται στη μεταστροφή κατά δύο παράλληλους τρόπους: πρώτον, στο πνευματικό-οντολογικό επίπεδο, εργάζεται διά της χάριτος για τη μεταμόρφωση του ανθρώπου. Δεύτερον, σε ψυχολογικό επίπεδο, η υγιής ψυχική αναπαράστασή Του γίνεται η μορφή με την οποία ο άνθρωπος θα ταυτιστεί» (σ. 257). Επομένως, χρειάζεται συνέργεια Θεού και ανθρώπου.

Πολύ ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποιμαντική μαρτυρία ενός κληρικού εκ μεταστροφής στην Αμερική: «η κατήχηση δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά δογματική. Πρέπει να περιλαμβάνει διδασκαλία-καταβύθιση στην ασκητική ζωή. Οι άνθρωποι πρέπει να διδαχθούν πώς να ζουν, πώς να προσεύχονται, πώς να εξομολογούνται…να αντιλαμβάνονται πώς πρέπει να πλησιάζουν τη Θεία Κοινωνία» (σσ. 280-281). Κλειδί δεν είναι η ποσότητα, αλλά η ποιότητα!

Ο π. Βασίλειος επισημαίνει ακόμη ότι «οι ορθόδοξοι χριστιανοί από την Ανατολική Ευρώπη μπορεί να μην ενοχλούνται τόσο πολύ από τον αυταρχισμό του κλήρου. Οι δυτικοί μεταστρεφόμενοι, όμως, με το δίκιο τους αντιδρούν. Και αυτό που ζητούν είναι καλό και για τους εκ γενετής Ορθοδόξους!» (σ. 289)Κι ενώ η προνεωτερική αντίληψη περί της ιερότητας κάθε συμπεριφοράς κληρικού, χωρίς κριτική, δεν είναι αποδεκτή, εντούτοις, εμφιλοχωρεί ο πειρασμός του φονταμενταλισμού και του αντιδυτικισμού, στάσεις «που είναι δυνατόν να καταστήσουν την Εκκλησία ένα ανιστορικό απολίθωμα» (σ. 304). Γι’ αυτό κι ένας  κληρικός παρατηρεί πολύ εύστοχα: «Μια κίνηση κόντρα στους καιρούς, το να διαχωρίζεσαι σε έναν κόσμο που τώρα καταπίνεται από τη Δύση, ένας τέτοιος ζωντανός μύθος, όπως η Ανατολική Ορθοδοξία, απαιτεί δημιουργικότητα. Απαιτεί προσέγγιση στην παράδοση και στον κόσμο τέτοια, που να βλέπει την παράδοση αρκετά ευέλικτη ώστε να μπορεί να αγκαλιάσει τον  κόσμο με όλες τις προκλήσεις, και με την αλλοπρόσαλλη φύση του, και με όλα τα καλά του. Διότι εμείς οι Ανατολικοί Ορθόδοξοι, εκ μεταστροφής ή εξ αρχής, καλούμαστε να στηρίξουμε όσα στον σύγχρονο δυτικό κόσμο είναι ,,αληθή, όσα σεμνά, όσα δίκαια, όσα αγνά, όσα προσφιλή, όσα εύφημα, ει τις αρετή και ει τις έπαινος’’ (Φιλιπ. 4,8)»  (σ. 305). Γι’ αυτό και η Εκκλησία καλείται να απαντήσει στο ερώτημα «τι είδους Ορθοδόξους θέλουμε να δημιουργήσουμε; Οπαδούς ενός ορθόδοξου ευαγγελίου της ευημερίας;» (σ. 325) ή Ορθοδόξους «έτοιμους για το Πρόσωπο του Χριστού, με λαχτάρα για νόημα ζωής» (σ. 325);

Ο π. Βασίλειος θα κλείσει το βιβλίο του επισημαίνοντας την μεταμορφωτική δύναμη της πίστης και την ανάγκη η επιστροφή να μη σημαίνει να κάνουμε το παρελθόν σημείο αναφοράς, αλλά να στραφούμε προς το μέλλον. «Οι πιστοί καλούνται να στρέφονται συνεχώς προς τον ερχόμενο Χριστό, ενώ η Εκκλησία ως σώμα καλείται να  ,,μεταφράζει’’ αδιάλειπτα το προσδοκώμενο μέλλον στη γλώσσα του κάθε παρόντος στο οποίο συμβαίνει να ζει. Η αναδρομή στο παρελθόν της Εκκλησίας είναι πολύτιμη όταν θέλουμε να αντλήσουμε έμπνευση και να διδαχθούμε πώς διαχειρίστηκε συγκεκριμένα προβλήματα μελετώντας τον ,,νουν’’ των αγίων μας. Ωστόσο, η πλοήγηση της Εκκλησίας ως ,,σκάφους’’ στον ωκεανό του κόσμου και της ιστορίας απαιτεί φρεσκάδα και δημιουργικότητα εν Αγίω Πνεύματι» (σ. 332).

Για τον λόγο αυτό ο αγώνας είναι ένα συλλογικό εγχείρημα το οποίο «απαιτεί στρατολόγηση όλου του διαθέσιμου δυναμισμού ώστε α) να εκφράσουμε τα δόγματα κατά τρόπο συναφή με το σύγχρονο πλαίσιο, β) να ανταποκριθούμε προσεκτικά και αγαπητικά στα σύγχρονα αιτήματα των καιρών, γ) να αντισταθούμε ασκητικά στον πειρασμό των παθών και της ιστορίας και δ) να οργανώσουμε την εσωτερική ζωή του εκκλησιαστικού πληρώματος με τρόπους που να δίνουν μαρτυρία για την επερχόμενη Βασιλεία». Οι μεταστροφές είναι εξαιρετικά πολύτιμες για να αφεθούν να γίνου λεία είτε του φονταμενταλισμού είτε της πολιτικής τύπου CEO» (σσ. 332-333). Το Πατερικό παράδειγμα της σύγκλισης  με τον Ελληνισμό που μεταμόρφωσε τον Χριστιανισμό, είναι το κλειδί, καθώς οι Πατέρες «σκοπίμως ούτε υποχώρησαν στους τότε φονταμενταλιστικούς πειρασμούς (πόσο μάλλον τις επιθέσεις), ούτε επέτρεψαν στη σκληρή εκκλησιαστική πολιτική της εποχής να παρέμβει και να στρεβλώσει την Ορθόδοξη Θεολογία»  (σ. 333). Πλήρως Ορθόδοξοι θα γίνουμε στα έσχατα, όταν ο Χριστός φανερωθεί. Μέχρι τότε χρειάζεται αγώνας και συμπόρευση.

Σας συνιστούμε να διαβάσετε αυτό το βιβλίο, ως ανάγνωσμα πνευματικής, εκκλησιαστικής, προσωπικής αυτοσυνειδησίας και, κυρίως, για το τι Ορθόδοξοι είμαστε και ποιους θα θέλαμε να δημιουργήσουμε και με τη δική μας στάση ζωής. 

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

17 Νοεμβρίου 2026

11/16/26

ΓΚΡΙ ΔΙΑΖΥΓΙΑ

              

  Η είδηση μοιάζει παράδοξη, αλλά είναι πραγματικότητα. Ολοένα και αυξάνονται τα λεγόμενα «γκρι διαζύγια». Πολλά ζευγάρια μεγαλύτερων ηλικιών και στην Ελλάδα, ενώ ζούσαν εν διαστάσει, «χωρίς μέχρι τώρα να προχωρούν σε νομική κατοχύρωση του χωρισμού, για λόγους οικονομικούς ή κληρονομικούς», εντούτοις «φαίνεται ότι τελικά χωρίζουν με τη βούλα» (περιοδικό Κ. της εφημερίδας «Καθημερινή της Κυριακής», 1η Νοεμβρίου 2026).

                Το ποσοστό των διαζυγίων στη χώρα μας ανέρχεται με στατιστικά στοιχεία του 2024 στο 42,4 % των γάμων. Μπορεί στους ανθρώπους της Εκκλησίας να υπάρχει έντονη συζήτηση για τις ευθύνες του συστήματος, του Διαδικτύου, των νόμων, την ηθικής χαλαρότητας για την κρίση που διέρχεται ο θεσμός της οικογένειας. Η κριτική αυτή όμως είναι ελάχιστα ενισχυτική στην αδυναμία των εγγάμων ζευγαριών να βρούνε αληθινή ποιότητα στη ζωή τους, έγνοια, αγάπη, κοινές μνήμες και, κυρίως, κοινές προοπτικές. Όταν πολλοί άντρες μένουν στον γάμο έχοντας ως κύριο στόχο τους να υπάρχει η γυναίκα τους που να τους φροντίζει, χωρίς να καλλιεργούν τη συντροφικότητα, χωρίς να σκέφτονται την ψυχική μοναξιά της γυναίκας, χωρίς να αναλαμβάνουν την ευθύνη για όσα δεν έχουν πράξει τα χρόνια στα οποία στο σπίτι υπήρχαν τα παιδιά, όταν το «σ’ αγαπώ» είναι σπάνια λέξη, όταν ο άντρας είναι κουρασμένος και βαριεστημένος, τότε δεν φταίει η ηθική κρίση για το διαζύγιο. Όταν  οι γυναίκες νοιάζονται περισσότερο για την καριέρα τους, όταν έχουν ανεχτεί κακοποίηση, λεκτική και σωματική, όταν κρατούσαν έναν γάμο μόνο και μόνο για τα χρήματα και την οικονομική εξασφάλιση, όταν είναι κι αυτές μονίμως κουρασμένες, όταν έχουν πάψει να θαυμάζουν τους άντρες τους ή συνειδητοποιούν ότι ποτέ δεν τους θαύμαζαν, αλλά ποτέ δεν τους το είπαν κιόλας, τότε η ηθική κρίση δεν φταίει για το διαζύγιο.

                Όταν η Εκκλησία δεν δείχνει ότι ο γάμος είναι μυστήριο, όταν δεν προετοιμάζει τους ανθρώπους και πνευματικά, μιλώντας και δείχνοντας την οδό και τον τρόπο της αγάπης, όταν για πολλούς από τους ιερείς-πνευματικούς η παρθενία και ο μοναχισμός είναι ανώτερες καταστάσεις από τον γάμο και όχι χαρίσματα και ευλογία από τον Θεό για εκείνους που έχουν κλήση και όχι για όλους, όταν οι σύζυγοι δεν νοιάζονται για τον εαυτό τους, το σώμα τους, την ποιότητα της σχέσης τους, αλλά η τεκνογονία θεωρείται σχεδόν αποκλειστικά ο σκοπός του γάμου, τότε η ηθική κρίση δεν φταίει για το διαζύγιο.

                Δίνουμε έμφαση σήμερα στις σχολές γονέων και όχι στις σχολές συζύγων. Προφανώς και τα παιδιά είναι η συνέχεια της ζωής. Προφανώς κανείς δε γεννιέται γονιός, αλλά γίνεται. Όμως κανείς δεν γεννιέται και σύζυγος, αλλά γίνεται. Όταν ο μέσος ηλικιακός όρος σύναψης γάμου φτάνει ή ξεπερνά τα σαράντα χρόνια, τότε πόση όρεξη για ζωή, για αγάπη, για μοίρασμα να υπάρχει; Όταν η εικόνα που έχουν οι νεώτεροι για τον γάμο είναι η υποχρέωση της  φροντίδας και όχι η χαρά της σχέσης και της συνύπαρξης, η οποία φέρνει μαζί της και τη φροντίδα, τότε πόσο εύκολο είναι να προσανατολιστούνε στον γάμο ή να κρατήσει ένας γάμος;

                Δεν είναι τυχαίο φαινόμενο τα «γκρι διαζύγια». Κάποια στιγμή ο άνθρωπος που νιώθει τον θάνατο να έρχεται πιο κοντά, τη ζωή να έχει αδειάσει, χωρίς να έχει κρατήσει μνήμες αγάπης και χαράς, αλλά μόνο «πρέπει», βρίσκει ευκαιρία, αφού η κοινωνική αντίληψη έχει πάψει να είναι επικριτική, να κάνει το μεγάλο βήμα. Το παράδοξο επιτείνεται από το ότι οι άνθρωποι δεν χωρίζουν, κυρίως οι γυναίκες, για να ξαναπαντρευτούν, αλλά γιατί θέλουν να δούνε και τον εαυτό τους. Χρειάζονται γαλήνη, κυρίως όμως χρειάζεται να διαχειριστούν μια παρατεταμένη απογοήτευση από τον γάμο.

                Η πίστη είναι αντίβαρο; Στους καιρούς μας ο άνθρωπος θέλει να νιώσει την ελευθερία να αγαπά όχι από υποχρέωση, αλλά από επιλογή. Ο τρόπος θέασης της ζωής, και διά της πίστεως, μάλλον χρειάζεται αναπροσαρμογή. 

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

Δημοσιεύθηκε στην «Ορθόδοξη Αλήθεια»

Στο φύλλο της Κυριακής 15 Νοεμβρίου 2026

 

11/13/26

ΕΝΑΣ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ


 «Ἵνα τοὺς δύο κτίσῃ ἐν ἑαυτῷ εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον ποιῶν εἰρήνην, καὶ ἀποκαταλλάξῃ τοὺς ἀμφοτέρους ἐν ἑνὶ σώματι τῷ Θεῷ διὰ τοῦ σταυροῦ, ἀποκτείνας τὴν ἔχθραν ἐν αὐτῷ» (Εφεσ. 2, 15-16)

«Γιὰ νὰ δημιουργήσει μὲ τὸ ἔργο του ἀπὸ τὰ δύο ἐχθρικὰ μέρη, ἀπὸ τοὺς ᾿Ιουδαίους καὶ τοὺς ἐθνικούς, μία νέα ἀνθρωπότητα, φέρνοντας τὴν εἰρήνη. Κι ἀφοῦ θανάτωσε μὲ τὸν σταυρό του τὴν ἔχθρα, ἕνωσε τοὺς δύο πρώην ἐχθροὺς σὲ ἕνα σῶμα καὶ τοὺς συμφιλίωσε μὲ τὸν Θεό». 

            Στην εποχή μας δεσπόζουν δύο κυρίως στάσεις ζωής έναντι του Θεού: η μία είναι η αδιαφορία και η άλλη είναι η αθεΐα. Και οι δύο έχουν ως κοινό τους στοιχείο την πεποίθηση ότι ο Θεός ή δεν υπάρχει ή δεν μας χρειάζεται. Και δεν είναι μόνο τα βιοτικά που μας κάνουν να στρεφόμαστε στον εαυτό μας και στο περιβάλλον μας. Είναι η αίσθηση ότι ο χρόνος μας είναι πολύτιμος για να μην τον ζήσουμε όπως το θέλουμε εμείς. Ότι δεν μπορεί να χάνουμε τον καιρό μας με μία υπερβατική πραγματικότητα, η οποία δεν είναι ορατή και εμφανής σε μας.

            Μα μήπως και οι πιστοί, στην πράξη, από την ίδια νοοτροπία δεν κυριαρχούμαστε; ‘Η απολυτοποιούμε έναν φόβο για τον κόσμο και τους άλλους, οι οποίοι θεωρούνται από εμάς εχθροί, ή κοιτούμε να τα έχουμε καλά με την υπερβατική πραγματικότητα, τηρώντας, οιονεί ειδωλολατρικά, τις εντολές, για να μη μας βρει κάτι κακό. Και δεν συνειδητοποιούμε ότι η κλήση που έχουμε λάβει ως άνθρωποι είναι να αποδεχτούμε έναν καινό, έναν καινούργιο άνθρωπο, στο πρόσωπο του οποίου δεν θα κυριαρχούν ούτε ο νόμος της Παλαιάς Διαθήκης, ως δαμόκλειος σπάθη, τυπολατρίας συχνά και απουσίας αγάπης, δηλαδή ως βάση μιας εγωκεντρικής θρησκευτικής πορείας, ούτε όμως και μια πίστη που θα εξαντλείται στην πεποίθηση ότι έχουμε επιτελέσει το καθήκον μας όταν δεν είμαστε ώσπερ οι λοιποί των ανθρώπων, όταν λειτουργούμε σαν η πίστη να είναι μια μαγεία, διότι μόνο τότε αισθανόμαστε ότι ο Θεός μας βοηθά, όταν του δίνουμε, για να  μας δώσει.

            Ο απόστολος Παύλος, γράφοντας στους πιστούς της Εφέσου, μιας πόλης στην οποία η ειδωλολατρία θριάμβευε, επισημαίνει ότι ο Χριστός συμφιλίωσε τους ανθρώπους με τον Θεό και «σκότωσε» την έχθρα μεταξύ τους ανεβαίνοντας επάνω στον σταυρό. Αυτή η άνοδος δείχνει ότι ο καινούργιος άνθρωπος δεν μπορεί να έρθει ούτε τυπολατρικά ούτε μαγικά, αλλά μέσα από την αγάπη που δεν εξαιρεί κανέναν, μέσα από την ένταξη στο σώμα του Χριστού, που είναι η Εκκλησία, όχι του συμφέροντος και της δικαίωσης, αλλά της θεραπείας και των παθών και της αυτάρκειας, μέσα από τη σχέση με Εκείνον που γίνεται ανάσταση, αφού περάσει από τον σταυρό.

            Τα λόγια αυτά μοιάζουν ίσως και σε μας τους πιστούς ακατανόητα. Πώς να ισορροπήσουμε ανάμεσα στην αίσθηση ότι αφού τηρούμε τις εντολές είμαστε εντάξει ή ότι οι άλλοι που δεν πιστεύουν έχουν πάθη, αφού εμείς έχουμε μία σειρά και ο Θεός δεν μπορεί παρά να είναι ευχαριστημένος μαζί μας; Ο καινούργιος άνθρωπος όμως είναι αυτός που είναι συμφιλιωμένος με τον συνάνθρωπό του. Που δεν τον βλέπει ως αντίπαλο, αλλά ως φίλο. Που δεν βάζει μπροστά το τι τον διαχωρίζει, δηλαδή ιδέες, στάσεις ζωής, πεποιθήσεις, ακόμη και πίστη, αλλά τι τον ενώνει, η βεβαιότητα της ανακαινισμένης εν Χριστώ εικόνας Θεού ή η προσδοκία ότι διά της προσευχής, της αγάπης, της συγχώρεσης, της καλοσύνης, της μικρής ή της μεγάλης ασκητικότητας, και ο άλλος θα επιστρέψει, ενώ εμείς δεν θα περηφανευτούμε, διότι δεν μπορούμε να ησυχάσουμε αν δεν δοθεί και χάρις σε μας η ευκαιρία στον κάθε άνθρωπο που είναι γνωστός μας να πλησιάσει, έστω και για λίγο τον Θεό. Και ας αποφασίσει κατόπιν αν πιστεύει, αν θέλει να αλλάξει, να σωθεί.

            Ειρήνη ήρθε να δώσει ο Χριστός. Όχι δόξα, όχι χρήματα, όχι σύστημα, όχι εξουσία. Όποιος Τον αναζητεί, στην Εκκλησία, στην αγιότητα, στο πρόσωπο του κάθε συνανθρώπου, τότε μπορεί να νιώσει τη σημασία της ειρήνης. Ότι δεν υπάρχουμε για να δικαιωθούμε και να κυριαρχήσουμε, αλλά για να αγαπήσουμε και να υπομείνουμε, όντας με τον Χριστό.  Για να γίνουμε τελικά καινοί, καινούργιοι άνθρωποι, όποιο κι αν είναι το τίμημα. 

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

14 Νοεμβρίου 2026

Κυριακή Η’ Λουκά

11/9/26

ΣΚΛΗΡΟΚΑΡΔΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ

                

Σκληρές οι καρδιές των ανθρώπων σήμερα. Πολύ πιο εύκολα νοιαζόμαστε για τον εαυτό μας, με αποτέλεσμα να μη βλέπουμε ή να μη θέλουμε να δούμε τους άλλους. Αυτό συμβαίνει, αρχικά, στις σχέσεις ενός ζευγαριού. Ενώ στην πρώτη αγάπη οι δύο νιώθουν πως το θέλημα του άλλου είναι η δική τους χαρά, καθώς έρχεται η συνήθεια, ως σημάδι  φθοράς, σταδιακά το τι θέλει ο άλλος συγκρούεται με το δικό μας δικαίωμα, με το δικό μας δίκιο. Έτσι, ενώ υπάρχει συγκρουσιακή λογική, εύκολα κουραζόμαστε στην χωρίς αποτέλεσμα απόπειρα να πείσουμε τον άλλον ότι το δίκιο ανήκει σε μας και ότι εκείνος θα πρέπει να ακολουθήσει τη δική μας επιθυμία, ενώ, στο τέλος,  η καρδιά μας σκληραίνει και αδιαφορούμε για την όποια αντίδρασή του.

                Το ίδιο γίνεται και στις σχέσεις μας με τους άλλους, σημάδι ότι δεν είναι η αγάπη το κλειδί για την πορεία της ζωής μας και την συνύπαρξη μ’ αυτούς.  Η καρδιά που έχει αφήσει την προτεραιότητα στο συμφέρον και σε έναν στεγνό ορθολογισμό, όπως επίσης και η άρνηση της ενσυναίσθησης, κάνουν τις σχέσεις επιφυλακτικές και πρόσκαιρες.  Γιατί να αισθάνομαι ότι η βία με αφορά; Γιατί να με νοιάζει αν οι άλλοι πληγώνονται σωματικά και ψυχικά εξαιτίας μου; Γιατί να με ενδιαφέρει να μπω στη θέση τους, να τους σπλαχνιστώ, όταν σκέφτομαι πως ούτε κι εκείνοι το πράττουν, αλλά ούτε και θα με ωφελήσει σε κάτι το να νοιαστώ γι’ αυτούς; Προσπερνώ, με την αλλοτρίωση της ψυχής δεδομένη. Και ξεγελώ τον εαυτό μου λέγοντάς του ότι επιβιώνω, διότι κάποιος πρέπει να κοιτάξει και μένα κι αυτός δεν μπορεί να είναι άλλος από το «εγώ» μου.

                Στην σκληροκαρδία των πολλών, ιδίως των νεώτερων, σαν τι μπορείς να αντιτάξεις; Πόση ομορφιά αναζητεί ο σκληρόκαρδος άνθρωπος, για να παλέψει την κακότητα και την αδιαφορία; Πόση ομορφιά μπορεί να δημιουργήσει, για να ξεπεράσει την κακογουστιά και τον ατομικισμό; Πόση υπομονή και πόση προσευχή να κάνει, όταν ακόμη και οι οικείοι δηλώνουν  ότι υπάρχουν μόνο για τον εαυτό τους;

                Από την άλλη, πόση ευθύνη μπορείς να επιρρίψεις στους νεώτερους, όταν η ζωή τους είναι πλημμυρισμένη από εικόνες βίας, θανάτου, επιβολής, εξουσίας, χρήσης κάθε ικανότητας για να αυτοδοξαστούν ή, απλά, για να αισθανθούν καλά ή ότι δεν έχουν πέσει στην “παγίδα” να λυπηθούν τον άλλο και να γυρίσει τελικά αυτό εις βάρος τους; Όταν η αγάπη λείπει από τη ζωή τους, καθώς την ταυτίζουν με μια υλική φροντίδα ή με την εκπλήρωση των δικαιωμάτων τους, όχι όμως με την προσφορά, τη θυσία, κάποτε και από την παραίτηση από την προτεραιότητα του «εγώ»;

                Κι όμως, χρειάζεται να συνειδητοποιήσουμε ότι η σκληροκαρδία μάς χωρίζει  κι από Θεό κι από άνθρωπο και ότι δεν είναι μόνο η κοινωνία που υποφέρει, αλλά και εμείς οι ίδιοι, διότι έχουμε ψυχή, έχουμε συνείδηση, έχουμε πλαστεί να αγαπούμε, να παλεύουμε για να μοιραστούμε τα τάλαντα που ο Θεός μας έδωσε και όχι για να τα θάψουμε κάτω από τη γη του εγωισμού. Η χαρά που διαρκεί βρίσκεται ακριβώς στην υπέρβαση της σκληροκαρδίας, διότι, ακόμη κι αν χάσουμε, η ήττα θα είναι πρόσκαιρη και η συνείδησή μας θα μας παρηγορεί, ενώ ο Θεός δεν θα μας αφήσει.

Η καλοσύνη μπορεί να μοιάζει χωρίς νόημα στους καιρούς μας, όμως η προσωπική αντίσταση, διά της οικειοποίησής της, είναι η ομορφιά την οποία κατά βάθος ποθούμε, διότι γι’ αυτήν πλαστήκαμε. 

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

Δημοσιεύθηκε στην «Ορθόδοξη Αλήθεια»

            Στο φύλλο της Κυριακής 8 Νοεμβρίου 2026

11/7/26

Ο ΔI’ ΑΓΓΕΛΩΝ ΛΑΛΗΘΕΙΣ ΛΟΓΟΣ


 «Εἰ γὰρ ὁ δι' ἀγγέλων λαληθεὶς λόγος ἐγένετο βέβαιος, καὶ πᾶσα παράβασις καὶ παρακοὴ ἔλαβεν ἔνδικον μισθαποδοσίαν, πῶς ἡμεῖς ἐκφευξόμεθα τηλικαύτης ἀμελήσαντες σωτηρίας;» (Εβρ. 2,2-3)

«Αν ο λόγος που κηρύχτηκε άλλοτε μέσω αγγέλων επιβεβαιώθηκε και όσοι τον παρέβησαν ή δεν υπάκουσαν σ’ αυτόν, δέχτηκαν την τιμωρία που τους έπρεπε, πώς  εμείς θα ξεφύγουμε αν δεν δώσουμε την προσοχή που ταιριάζει σε μια τόσο σπουδαία σωτηρία;» 

            Ο απόστολος Παύλος, γράφοντας στους χριστιανούς που πριν ακολουθούσαν τον Ιουδαϊσμό, τους υπενθυμίζει ότι ο λόγος του Θεού που μεταφέρθηκε διά των εμφανίσεων των αγγέλων στην Παλαιά Διαθήκη, ακόμη και στο όρος Σινά, όταν ο Μωυσής κατέβηκε τόσο με τις πέτρινες πλάκες των Δέκα Εντολών, όσο και με τις διατάξεις του νόμου που ρύθμισαν τη ζωή των Ιουδαίων, επιβεβαιώθηκε. Τους υπενθυμίζει ακόμη ότι κάθε παράβαση του λόγου του Θεού που είναι νέος, όπως και κάθε ανυπακοή, έλαβε τιμωρία, και τους καλεί να μην αγνοήσουν τι περιμένει όταν άνθρωπο όταν δεν δώσει προσοχή στην σπουδαιότητα της πρόσκλησης για σωτηρία, όπως αυτή αποκαλύφθηκε στον κόσμο διά του Ιησού Χριστού.

            Ποιος είναι ο λόγος που μεταφέρουν στον κόσμο μας οι άγγελοι, τα λειτουργικά εκείνα πνεύματα που ο Θεός εποίησε πριν τον κόσμο και τον άνθρωπο, για να μετέχουν κι άλλες υπάρξεις στη δόξα και στην αγάπη Του;

 Τα περιστατικά της Παλαιάς Διαθήκης μιλούν γι’ αυτόν. Είναι οι Δέκα Εντολές, τις οποίες ο Χριστός δεν κατήργησε, αλλά τις ενέταξε στην προοπτική της αγάπης και της συγχώρησης, χωρίς να τις διαγράψει από τη ζωή μας. Είναι η παρουσία των Αγγέλων σε διάφορες περιστάσεις της ζωής των επιφανών προσώπων της Παλαιάς Διαθήκης. Οι τρεις άγγελοι που εμφανίζονται στον Αβραάμ και του αναγγέλλουν τη γέννηση του Ισαάκ και την εκπλήρωση των υποσχέσεων του Θεού. Αυτοί που σώζουν τον Λωτ και την οικογένειά του από την καταστροφή των Σοδόμων και των Γομόρρων. Ο άγγελος που παλεύει με τον Ιακώβ στην κλίμακα, στη σκάλα που φτάνει στον Θεό. Ο άγγελος που ζητά από τον  Μωυσή να βγάλει τα παπούτσια του μπροστά στη φλεγόμενη και μη καιόμενη βάτο στο Σινά. Ο άγγελος που βλέπει ο Ιησούς του Ναυή λίγο πριν την άλωση της Ιεριχούς και τον ενισχύει. Ο άγγελος που παροτρύνει τον Γεδεών να πολεμήσει με τους Μαδιανίτες, κάνοντας τον πόκο, το  μαλλί των προβάτων «ένδροσο», βρεγμένο,  και την άλλη μέρα στεγνό. Ο άγγελος που δίνει τροφή και νερό στον προφήτη Ηλία, όταν ήταν απελπισμένος από τους διωγμούς του βασιλιά Αχαάβ και κουρασμένος, λίγο πριν φτάσει στο όρος Χωρήβ. Ο αρχάγγελος Ραφαήλ που συνοδεύει τον νεαρό Τωβία στο ταξίδι του, τονν βοηθά να παντρευτεί την Σάρρα, κόρη του Ραγουήλ, θεραπεύει την τύφλωση του πατέρα του Τωβίτ και τους συνιστά να δοξάζουν, να ευχαριστούν και να τιμούν τον Θεό και να φανερώνουν τα θαυμαστά έργα Του σε εκείνους, να κάνουν πάντα το καλό και να συνδυάζουν την προσευχή με νηστεία, ελεημοσύνες και τήρηση του θείου νόμου. Να είναι τίμιοι και να μην αμελούν ποτέ την ελεημοσύνη. Ο άγγελος που κατεβαίνει στην κάμινο της Βαβυλώνος και δροσίζει τους Τρεις Παίδες, τον Ανανία, τον Αζαρία και τον Μισαήλ, ώστε να μην τους αγγίξει η φωτιά.

            Αυτές οι εμφανίσεις των Αγγέλων μας δείχνουν ότι η αποστολή τους είναι να φανερώνουν το θέλημα του Θεού και να μας καλούν να δοξάζουμε τον Κύριο, να πιστεύουμε και να μην χάνουμε την ελπίδα της σωτηρίας μας. Και γι’ αυτό η παραβίαση του λόγου των Αγγέλων είναι σημάδι άρνησης της σχέσης με τον Θεό και αυτοθέωσής μας. Ο δρόμος της αυτοθέωσης είναι ο δρόμος του πνευματικού θανάτου. Και αυτή είναι η τιμωρία των ανθρώπων που αρνούνται την υπακοή στον αγγελικό λόγο, στην αποστολή δηλαδή των ουράνιων πνευμάτων από τον Θεό, ώστε να μπορέσουμε να έχουμε επίγνωση τι Εκείνος μας ζητά. Και όπως οι Άγγελοι παραμένουν οι συνεργάτες και οι συνοδοιπόροι του Θεού, έτσι κι εμείς καλούμαστε να κάνουμε πράξη τον λόγο τους που είναι λόγος σωτηρίας.

            Τη σωτηρία την έχουμε αφήσει στην άκρη στη ζωή μας σήμερα. Σωτηρία σημαίνει σώμα και ψυχή να βρούμε τον Θεό, να αγιάσουμε, να αγαπήσουμε και να δοξάσουμε Εκείνον και με τους συνανθρώπους μας ας βρούμε την χαρά των Αγγέλων που βιώνουν όντας δίπλα στον Θεό και σε κοινωνία φωτός μαζί Του.  Ας μην αμελούμε λοιπόν τη σωτηρία μας και ας πορευόμαστε εν τη Εκκλησία μετά των Αγγέλων και πάντων των αγίων και ο Κύριος θα μας ενισχύει. 

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2026

Των Παμμεγίστων Ταξιαρχών

και πάντων των αγγελικών δυνάμεων

11/2/26

ΔΕΝ Μ’ ΑΚΟΥΝΕ

 

             Η εφηβεία είναι κρίσιμη περίοδος στην πορεία του ανθρώπου να βρει νόημα και περιεχόμενο στη ζωή. Παλαιότερα ίσως ήταν η κρισιμότερη. Σήμερα, επειδή ο κόσμος και ο πολιτισμός μας έχουν γίνει παιδοκεντρικοί, με αποτέλεσμα να δικαιολογούν τα πάντα στους νέους, η αναζήτηση νοήματος ζωής παρατείνεται και πολύ αργότερα. Άλλωστε, η έξοδος από την εφηβική ηλικία σήμαινε παλαιότερα την ετοιμασία για εργασία και οικογένεια. Σήμερα, η δημιουργία οικογένειας μετατίθεται για πολύ αργότερα χρονικά, ενώ οι άνθρωποι πρώτα θέλουν να τακτοποιηθούν οικονομικά, να ζήσουν τη ζωή τους με την έννοια της απόλαυσης, χωρίς δεσμεύσεις και χωρίς ιδιαίτερες αναζητήσεις. Γι’ αυτό και όταν οι μεγαλύτεροι έχουν διαφορετικές θέσεις και απόψεις από τους νέους, τα λόγια τους πετάνε, χωρίς να ακούγονται. Έτσι, έρχεται το παράπονο, «ότι δεν μ’ ακούνε».

                Θριαμβεύει στους καιρούς μας ο εγωκεντρισμός. Δεν είναι μόνο η μετανεωτερική προσέγγιση ότι κριτήριο της αλήθειας είναι ο εαυτός μας. Είναι και η αίσθηση ότι έχω το δικαίωμα να είμαι ελεύθερος και ότι η ελευθερία μου συνεπάγεται την αυτοδιάθεση με απόλυτο τρόπο. Δεν συνυπάρχω, δεν είμαι υποχρεωμένος να ακολουθώ κανόνες, αλλά κριτήριο είναι το τι εγώ και μόνο εγώ θεωρώ ως σωστό κι, επομένως, ακόμη κι αν  πληγώνω τους άλλους δεν έχει καμία σημασία. Ο εαυτός μου είναι ο θεός. Μπορεί να υφίσταμαι κάποιες συνέπειες όταν η κοινωνία δεν δέχεται τη συμπεριφορά μου, εντούτοις θα προσπαθήσω να ξεγελάσω τους άλλους, ώστε να συνεχίσω να πράττω κατά το δοκούν.

                «Δεν μ’ ακούνε». Εγώ, άραγε, άκουγα όταν ήμουν στην εφηβεία; Ή μήπως έχω λησμονήσει τη δική μου επαναστατικότητα; Κι αν άκουγα, το έκανα από επιλογή και επειδή θεωρούσα σημαντική τη συμβουλή των γονιών μου, των δασκάλων μου, των πνευματικών μου πατέρων ή από φόβο; Έμαθα, άραγε, να μπαίνω στη θέση του άλλου ή ζητώ να με καταλάβουν, χωρίς να θεωρώ απαραίτητο να καταλάβω;  Πόσο εύκολα θυμώνω όταν δεν γίνεται το θέλημά μου; Πόσο μπαίνω στη θέση του εφήβου, αλλά και έχω αποφασίσει να προσφέρω αγωγή, με σταθερότητα, επιχειρήματα και αληθινή αγάπη;  Πόσο παίρνω προσωπικά την άρνηση του εφήβου να με ακούσει ή κάνω ένα βήμα παραπάνω, νιώθοντας ότι είναι χρέος μου να αγαπήσω, να συγχωρήσω, να προχωρήσω; Πόσο προσεύχομαι στον Θεό κάνοντας υπομονή, διότι νιώθω ότι η σπορά στις ψυχές των  νεώτερων μπορεί να καρπίσει πολύ αργότερα και ίσως να μη δω τους καρπούς της;

                «Δεν μ’ ακούνε». Πόσο κάνω την αυτοκριτική για τις δικές μου σκέψεις και επιλογές; Πόσο δείχνω σεβασμό στο πρόσωπο του άλλου; Γιατί το «δεν μ’ ακούνε» δεν έχει να κάνει μόνο με τους θεωρητικά ανώριμους εφήβους. Έχει να κάνει και με τη σχέση του ζευγαριού. Δεν ακούει ο ένας τον άλλον, διότι ο ένας έχει μέσα στη σκέψη του ένα δικό του πρότυπο για το πώς πρέπει να είναι ή να συμπεριφέρεται ο άλλος, με αποτέλεσμα κάθε διαφοροποίηση να γεννά απογοήτευση ή ματαίωση. Η αγάπη όμως είναι  απάντηση. Διότι αυτός που αγαπά, θα ακούσει και θα περιμένει.

                Οι μεγάλοι χρειάζεται να ακούνε τους μικρότερους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν θα πρέπει να τους οριοθετούν. Άλλη όμως είναι η επιβολή της εξουσίας και άλλη η σταθερότητα που συνοδεύεται από την πειθώ. Αυτός που ακούει, χωρίς κατ’ ανάγκην να υπακούει, αγαπά και μοιράζεται. Δεν απογοητεύεται όταν δεν τον ακούνε, αλλά συνεχίζει στην οδό της επιλογής που θα βοηθήσει και όχι αυτής που θα δικαιώσει τον ίδιον. Και η υπομονή και η σταθερότητα θα επιβραβευτούν. Αργά ή γρήγορα. 

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

Δημοσιεύθηκε στην «Ορθόδοξη Αλήθεια»

στο φύλλο της Κυριακής 1ης Νοεμβρίου 2026

10/31/26

ΜΙΑ ΟΔΟΣ ΠΟΥ ΜΟΙΑΖΕΙ ΞΕΝΗ


«Καὶ ἔτι καθ᾿ ὑπερβολὴν ὁδὸν ὑμῖν δείκνυμι»
(Α’ Κορ. 12,30)

«Και ακόμα σας δείχνω μια οδό υπερβολικά έξοχη». 

            Χαρακτηριστικό της εποχής μας η σκληροκαρδία. Ο άνθρωπος δείχνει να νοιάζεται μόνο για τον εαυτό του και αφήνει τον συνάνθρωπό του στην άκρη. Δεν τον ενδιαφέρει αν τον πληγώνει. Αν θα μπορούσε να τον στηρίξει και να του δώσει χαρά, εφόσον ο ο ίδιος δεν έχει να κερδίσει κάτι. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το ενδιαφέρον για τη ζωή να έχει να κάνει με το «εγώ» μας και τη δική μας άνεση και απόλαυση, την εκπλήρωση των δικών μας στόχων, ακόμη κι αν χρειαστεί να περάσουμε επί πτωμάτων. Ίσως μοιάζει σκληρή αυτή η διατύπωση. Τη ζούμε όμως ιδιαίτερα στον χώρο των παιδιών και των εφήβων, καθώς μεγάλη μερίδα αυτών είτε αδιαφορούν είτε προσπαθούν να λειτουργήσουν εξουσιαστικά πληγώνοντας και απογοητεύοντας.

            Φαίνεται πως και στην πρώτη Εκκλησία, εκεί όπου η χάρις υπερεπλεόναζε και υπήρχαν πολλά χαρίσματα ανάμεσα στους χριστιανούς, όπως περιγράφει ο απόστολος Παύλος γράφοντας στους Κορινθίους, το ενδιαφέρον των χαρισματούχων ήταν να χρησιμοποιούν τις δωρεές του Θεού για να ξεχωρίζουν ανάμεσα στους άλλους και να διεκδικούν θέση ανώτερη, να τονίζουν την ικανότητα και τη δωρεά τους για να δοξάζονται από τους άλλους και να έχουν λόγο κεντροβαρή στην εκκλησιαστική κοινότητα. Ο απόστολος Παύλος δεν μένει ευχαριστημένος από αυτήν την αντίληψη, διότι νιώθει ότι τα χαρίσματα κάνουν τους χριστιανούς να ξεχνούνε ότι τίποτε δε μας ανήκει, αλλά τα πάντα είναι δωρεά του Χριστού όχι για να εξουσιάζουμε, αλλά για να διακονούμε με βάση το τι μας δόθηκε το σώμα της Εκκλησίας, στο οποίο είμαστε μέλη Του και ξεχωριστά ο καθένας και, ταυτόχρονα, όλοι μαζί. Έτσι, ο απόστολος δείχνει την οδό που μοιάζει υπερβολική, αλλά είναι το κλειδί της όντως χριστιανικής ζωής, που είναι η αγάπη, και προχωρεί στον περίφημο ύμνο της, διά του οποίου μας δείχνει ότι όσα χαρίσματα κι αν έχουμε, όσα έργα κι αν κάνουμε, αν δεν υπάρχει η αγάπη στην καρδιά και το καθετί που πράττουμε δεν είναι καρπός της, τότε μοιάζει μάταιο και πρόσκαιρο.

Και  η αγάπη έχει να κάνει κυρίως με τις ανθρώπινες σχέσεις και με τον τρόπο με τον οποίο τις διαχειριζόμαστε. «Η αγάπη μακροθυμεί, συμπεριφέρεται με χρηστότητα η αγάπη, δεν ζηλεύει, η αγάπη δεν μεγαλοκαυχιέται, δεν φουσκώνει από υπερηφάνεια,  δεν συμπεριφέρεται άσχημα, δεν ζητά τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν λογίζεται το κακό,  δεν χαίρει για την αδικία, συγχαίρει όμως στην αλήθεια.  Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει». Με τα λόγια αυτά είναι ξεκάθαρο ότι η χριστιανική οδός, όπως ήταν η αρχική ονομασία των χριστιανών (αυτοί που ανήκαν στην «οδό», αυτοί που δέχονταν τον Χριστό ως την οδό, την αλήθεια και τη ζωή) είχε ως κριτήριο και κίνητρο την αγάπη.

Μοιάζει ξένη αυτή η οδός, όχι μόνο ως προς το όνομά μας και την ιδιότητά μας ως χριστιανών σήμερα, αλλά και ως προς την προτεραιότητά μας τόσο στη ζωή όσο και στις σχέσεις μας. Λείπει η αγάπη ως κύριο κίνητρο της πορείας μας, και έχει υποκατασταθεί από άλλες επιλογές: την απόλαυση, το δικαίωμα, την καταξίωση, την άνεση, το δίκιο. Η αγάπη έχει ως πυρήνα της τον άλλον. Εμείς έχουμε ως πυρήνα μας το «εγώ και μόνο εγώ».  Ας προσπαθήσουμε στην Εκκλησία να γίνουμε περισσότερο άνθρωποι της οδού της αγάπης, όπως οι Άγιοι Ανάργυροι που εορτάζουμε την 1η Νοεμβρίου κάθε χρόνο. Δεν είναι θέμα διδαχής μόνο. Είναι θέμα εύρεσης εντός μας της εικόνας του Θεού, διότι πλαστήκαμε για να είμαστε ελεύθεροι και να αγαπούμε. Το νόημα της ζωής βρίσκεται στην καρδιά που αγαπά. Κι αυτή συναντά τον Χριστό ως οδό και κάνει τη ζωή μας οδό προς Εκείνον και προς τους συνανθρώπους μας. Και όλα τα υπόλοιπα, αν είναι για καλό μας, θα μας δοθούν. Μόνο που εκείνα, είτε υλικά αγαθά είτε χαρίσματα, εδώ μένουν. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει. 

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

Κυριακή 1η Νοεμβρίου 2026

            Των Αγίων Αναργύρων