ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ 177- MASSIMO RECALCATI, “Η ΠΡΑΞΗ ΤΟΥ ΚΑΪΝ”, μτφρ. Άννα Πλεύρη- Γιοβάνα Βεσσαλά, εκδόσεις ΚΕΛΕΥΘΟΣ
Η αγάπη για τον πλησίον είναι ο κύριος λόγος του μηνύματος της Βίβλου, Παλαιάς και Καινής Διαθήκης. Στο σπουδαίο βιβλίδιο με τίτλο “Η πράξη του Κάιν” ο εξαιρετικός Ιταλός ψυχαναλυτής Μάσιμο Ρεκαλκάτι επισημαίνει μία μεγάλη αλήθεια: ότι δεν μπορούμε να απομονώσουμε την αγάπη για τον πλησίον από την πράξη του Κάιν, του πρώτου δολοφόνου στην ιστορία της βιβλικής ανθρωπότητας, ο οποίος σκότωσε τον αδελφό του τον Άβελ. “Η βιβλική αφήγηση μοιάζει αμείλικτη και αποκαρδιωτική: η βία του εγκλήματος έρχεται στον κόσμο μόνο μέσα από τον άνθρωπο και σημαδεύει ανεξίτηλα τη σχέση με τον αδελφό…το βιβλικό κείμενο δείχνει ότι στη βία εκδηλώνεται ο διαστροφικός και ναρκισσιστικός χαρακτήρας της ανθρώπινης επιθυμίας. Η ώση του ανθρώπου να καταστρέψει την ετερότητα, η κλίση προς τη θεοποίησή του, η επιθυμία του να ειναι Θεός. Σ’ αυτή την ώση ελλοχεύει η πραγματική ανθρώπινη επιθυμία και η έσχατη μήτρα του πειρασμού της βίας. Αυτό είναι ένα θέμα που διατρέχει ως μία σταθερά ολόκληρη τη βιβλική αφήγηση. Η πραγματική αμαρτία δεν είναι αυτή που θέτει το δημιούργημα υπεράνω του Δημιουργού αντιστρέφοντας την οντολογική τους σειρά- όπως κλασικά υποστήριζε ο Αυγουστίνος-, αλλά εκείνη που οδηγεί το δημιούργημα σε μία προσομοίωση του Δημιουργού, που ωθεί τον άνθρωπο να θέλει να είναι όπως ο Θεός” (σσ. 12-14).
Ο Ρεκαλκάτι επισημαίνει τη γενεσιουργό αιτία του μίσους: είναι η επιθυμία του ανθρώπου να παρακάμψει την “έλλειψη”, τη συναίσθηση δηλαδή ότι δεν μπορούμε να υπάρξουμε χωρίς τον Άλλο και ότι η ύπαρξή μας δεν “είναι αρκετή για τον εαυτό μας, ως ens causa sui”, μία ύπαρξη που εξουσιάζει τη θεμελίωσή της” (σ. 15). Ο Άλλος είναι η έδρα της αλλοτρίωσής μας, διότι θέλουμε να ζούμε “ένα απόλυτο ιδεώδες αυτονομίας και ανεξαρτησίας, στο όνομα μίας ύπαρξης χωρίς έλλειψη” (σσ.15-16). Ο Ρεκαλκάτι, με μια εξαιρετική ψυχαναλυτική θεώρηση, βλέπει το τραύμα του Κάιν από τον ερχομό του Άβελ στη ζωή, ότι πλέον έχει πάψει να είναι το αποκλειστική σχέση του με την μητέρα, αλλά και την επιθυμία του Κάιν να αναγνωριστεί από τον Θεό. Η διαρραγή αυτή οδηγεί στο μίσος εναντίον του Άβελ. Η παρέμβαση του Θεού, κατόπιν του φόνου, διά της οποίας ο Θεός προστατεύει τον Κάιν βάζοντάς του ένα σημάδι στο πρόσωπο, ώστε κανείς να μην επιτρέπεται να τον σκοτώσει, θα αφυπνίσει τον Κάιν ο οποίος θα ζήσει κάνοντας δύο ειδών σχέσεις: η πρώτη είναι η οικογενειακή και η δεύτερη είναι με το να χτίσει μια πόλη. Ο Κάιν ζει την μετάνοια με τον τρόπο του αληθινού προορισμού του ανθρώπου, την υπέρβαση δηλαδή του ναρκισσισμού και την βίωση της ζωής ως σχέσης.
Η ανάλυση του Ρεκαλκάτι, βαθύ γνώστη και μελετητή του βιβλικού κειμένου, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σήμερα, σε μία εποχή αλόγιστης και άκρατης βίας.Οι οικογένειες ανατρέφουν παιδιά που θεοποιούν τον ναρκισσισμό τους, με αποτέλεσμα, έχοντάς τα όλα, να μην μπορούν να συνειδητοποιήσουν την έλλειψη που περνά μέσα από την ανάγκη να σχετιστούν για να έχει η ζωή τους νόημα ευτυχίας. Κάθε άλλος, όταν δεν υποτάσσεται, αλλά και όταν δείχνει να έχει περισσότερα αντιμετωπίζεται ως εχθρός. Επίσης, υπάρχει και η θέαση ο Άλλος να γίνεται αντικείμενο επίδειξης της δύναμης του ναρκισσιστή, κάτι που οδηγεί στο bullying. Αν αλλάξει το πλαίσιο ανατροφής και αντί η ζηλοφθονία, που είναι ανθρώπινο συναίσθημα, να μετατραπεί σε πάθος εις βάρος του άλλου, δηλαδή φανερό ή κρυφό μίσος, να λειτουργήσει ως δημιουργικότητα, ως σχέση, ως αγάπη δηλαδή, με την συνειδητοποίηση ότι ο Άλλος υπάρχει όχι για να επιδειχθούμε ή για να επιβληθούμε, αλλά για να μοιραστούμε μαζί του και να πάρουμε αυτό που μας λείπει αγαπητικά, δίδοντας αυτό που έχουμε εμείς και λείπει σε εκείνον, τότε θα έχουμε κάνει ένα σοβαρό βήμα η βία να μην είναι ο δρόμος.
Χρειαζόμαστε οικογένειες με επίγνωση, χρειαζόμαστε σχολεία που να καλλιεργούν τη δημιουργικότητα και να παρεμβαίνουν στην εγωπάθεια, Εκκλησία που να παλεύει όχι μόνο για την άλλη ζωή αλλά και γι’ αυτήν εδώ και κοινωνία που δεν θα λειτουργεί σωφρονιστικά μόνο, αλλά και προληπτικά. Αυτό μοιάζει δύσκολο σε έναν κόσμο αυτοθέωσης ή θέασης του Θεού ως δύναμης και εξουσίας. Η απάντηση βρίσκεται σε όποιον επιθυμεί και μπορεί να προχωρήσει με επίγνωση.
Ο Ρεκαλκάτι ακολουθεί τη δυτική θεολογική παράδοση ότι ο άνθρωπος έχει ροπή προς το κακό, μολονότι αναλύει εξαιρετικά το προπατορικό αμάρτημα. Αν όμως ο άνθρωπος είναι από το φύση του κακός, τότε ακόμη και η συνάντηση με τον Χριστό έχει ελάχιστες πιθανότητες να τον συγκινήσει. Αν ο άνθρωπος όμως πλάστηκε αγαθός και καλείται να επιλέξει να διατηρήσει την αγαθότητά του προσπαθώντας να μην υποταγεί στο κακό, που είναι η έλλειψη του αγαθού, τότε η σχέση με τον Χριστό είναι ενίσχυση της επιθυμίας για αγάπη, σχέση και δημιουργία.
Όπως και να έχει, το βιβλίο του Ρεκαλκάτι, που μεταφράστηκε εξαιρετικά στα ελληνικά από την Άννα Πλεύρη και τη Γοβάνα Βεσσαλά και κυκλοφορείται από τις εκδόσεις ΚΕΛΕΥΘΟΣ, είναι μία σύντομη, μα σπουδαία μελέτη για όποιον θέλει να δει τη βία όχι σε επιφανειακές αναλύσεις, ότι δηλαδή φταίει η κοινωνία, η ταξική ανισότητα, οι ισχυροί, η αμαρτία γενικώς, αλλά ως επιλογή του ανθρώπου που μπορεί να προληφθεί καλλιεργώντας την προσωπική ευθύνη για τη ζωή και το καλό και την επίγνωση ότι οι πράξεις έχουν συνέπειες. Μπορούμε έτσι να αλλάξουμε κατεύθυνση, πορευόμενοι προς την αγάπη.
π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός
30 Μαρτίου 2026
