11/17/26

π. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΘΕΡΜΟΣ, «ΤΟ ΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ- ΟΡΘΟΔΟΞΕΣ ΜΕΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ»


 ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ 186-  π. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΘΕΡΜΟΣ, «ΤΟ ΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ- ΟΡΘΟΔΟΞΕΣ ΜΕΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ», εκδόσεις ΕΝ ΠΛΩ 

Το νέο βιβλίο του π. Βασιλείου Θερμού «Το δραματικό ταξίδι της πίστης- Ορθόδοξες μεταστροφές στην Αμερική» (μετάφραση από την αγγλική της κ. Πολυξένης Τσαλίκη-Κιοσόγλου, εκδόσεις Εν πλω) αποτυπώνει ένα φαινόμενο, το οποίο στις ΗΠΑ έχει πάρει σημαντικές διαστάσεις: αυτό της μεταστροφής στην ορθόδοξη χριστιανική  πίστη πολλών Αμερικανών, οι οποίοι αναζητούν νόημα ζωής και ελπίδα σε έναν κόσμο μετανεωτερικού μηδενισμού, σε έναν κόσμο διάλυσης της οικογένειας, όπως επίσης και στασιμότητας και παρακμής του Δυτικού Χριστιανισμού. Ο συγγραφέας, όπως επισημαίνει ο ίδιος στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης (μια και το βιβλίο πρωτοκυκλοφορήθηκε στα Αγγλικά), καταγράφει τις προσωπικές ιστορίες μεταστραφέντων για να μας δώσει την ευκαιρία να προβληματιστούμε πάνω στην ανάγκη να εξέλθουμε από «τη νοσηρή  νοοτροπία του τοπικισμού και των κλειστών οριζόντων» (σ. 15), να δείξουμε ενδιαφέρον τουλάχιστον για τους υπόλοιπους Ορθοδόξου, καθώς «οι εξελίξεις καλπάζουν και κλονίζουν γερά το τείχος του επαρχιωτισμού μας» (σ. 15). Οι μεταστραφέντες χρειάζονται την αγαπητική προσευχή μας, αλλά και να κατανοήσουμε ότι «κάποια χαρακτηριστικά των μεταστραφέντων διαθέτουν τη δύναμη να βοηθήσουν και εμάς, ενώ άλλα, δικά μας, μπορούν να συμβάλουν στην ωφέλεια εκείνων. Συχνά, πρέπει να εμφανισθεί ο ,,απ’ έξω’’ για να σε βοηθήσει να κατανοήσεις το ,,μέσα’’- είναι η απροσδόκητη αρωγή του ξένου αυτή που μας ωθεί να συνειδητοποιήσουμε και να βελτιώσουμε το δικό μας" (σ. 16).

Παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η διαπίστωση του συγγραφέα ότι «ορισμένες μεταστροφές προέκυψαν με πρωτοβουλία εφήβων, δηλαδή ακόμη ανήλικων, που είχαν γονείς αδιάφορους ή αγνωστικιστές. Η εμφάνιση υπαρξιακής δίψας σε μικρή ηλικία, αλλά και ο δυναμισμός που απαιτείται για να αρχίσει κανείς αφ’ εαυτού να μελετά και να ρωτά δείχνουν ανάληψη πρωτοβουλίας από πολύ νωρίς. Εκτός από τον πνευματικό παράγοντα, την ελεύθερη από κάθε περιορισμό Χάρη, εδώ φαίνεται να συνυπάρχει και η ώθηση προς αυτοδιάθεση και αυτοπραγμάτωση, ιδιαίτερα ισχυρή στη σημερινή κουλτούρα. Φυσικά, η ενδογενής αυτή ώθηση οδηγεί σε ποικίλους άλλους δρόμους, με οποιοδήποτε πρόσημο. Όμως παρατηρούμε εδώ την πρόσληψη του πολιτισμού: το νεωτερικό και μετανεωτερικό ανθρωποείδωλο, καρποί  του οποίου είναι και η αυτοδιάθεση και η αυτοπραγμάτωση, έχει τη δυνατότητα να υπηρετήσει την αλήθεια και τη σωτηρία» (σ. 18).

Η παρατήρηση αυτή έρχεται να συναντήσει τη δική μας κοινωνία. Με επικρατούσα θρησκεία την Ορθόδοξη, με νηπιοβαπτισμό, με μάθημα Θρησκευτικών στο σχολείο επί 10 χρόνια, έστω και με ελλιπή θρησκευτικό εγγραμματισμό, αναρωτιόμαστε πόση υπαρξιακή δίψα, πόση οδύνη καρδιάς για τον κόσμο και τη ζωή μπορούμε να βρούμε στους δικούς μας εφήβους. Και καταγράφουμε αυτή την παρατήρηση όντας στο σχολείο, στην ηλικία στην οποία οι έφηβοι βλέπουν τον κόσμο και τη ζωή, αλλά μοιάζουν να μη βλέπουν αν δεν τους συμβεί κάτι συγκλονιστικό, που να έχει σχέση με τους ίδιους ή το περιβάλλον τους, αναφορικά με την υγεία και τον θάνατο, ιδίως τον ξαφνικό. Όντας παραδομένοι στο μετανεωτερικό ανθρωποείδωλο του πολιτισμού, ακόμη και εκείνοι οι Ορθόδοξοι χριστιανοί έφηβοι μοιάζουν βολεμένοι σε μία θρησκεία της παράδοσης και της  συνήθειας, χωρίς υπαρξιακές ανησυχίες.

Κι εδώ έρχεται ένας ακόμη προβληματισμός του συγγραφέα: «γνωρίζοντας από κοντά τους μεταστραφέντες και τις Ορθόδοξες ενορίες τους, θαύμασα τη σοβαρή εργασία που γίνεται και αναρωτήθηκα τι είδους Ορθοδοξία είναι η ,,γηγενής’’ και αν είναι έτοιμη να αντιληφθεί τι διαδραματίζεται εκεί. Πόσοι ιερείς στη χώρα μας (και στις άλλες Ορθόδοξες χώρες) είναι σε θέση να αναλάβουν συστηματική κατήχηση ενηλίκων, και μάλιστα διαβασμένων, που ενδεχομένως προσέρχονται εξοικειωμένοι με την Αγία Γραφή περισσότερο από τους ίδιους; Πόσοι λαϊκοί από τα εκκλησιάσματά μας όχι διαβάζουν, αλλά έχουν απλώς ακούσει τους τίτλους των βιβλίων τα οποία μελετούν οι Αμερικανοί προσερχόμενοι (πατερικά, θεολογικά κ.ά.); Πόση ψυχική ενέργεια και χρόνος δαπανώνται στην Ανατολική Ευρώπη για τις εθνικιστικές εκκλησιαστικές διαμάχες και για την ,,πολιτισμική Ορθοδοξία’’- και τι είδους ιερατικές κλίσεις αυτά τα ενδιαφέροντα γεννούν;» (σ. 19).

Η απάντησή μας δεν μπορεί παρά να είναι, τουλάχιστον για την επαρχία, απαισιόδοξη. Η κατήχηση των ενηλίκων είναι μία πολύ δύσκολη διαδικασία, διότι δεν είναι ότι λείπουν τα εγχειρίδια γι’ αυτήν, αλλά διότι η κατάρτιση των κληρικών , πέρα από το δογματικό πλαίσιο, είναι ελλιπής σε ό,τι αφορά στην επαφή τους με τη θεολογία, αλλά και την πραγματικότητα. Ζητήματα όπως ο θάνατος, η ανάσταση, ο μηδενισμός, η αμαρτία, ο έρωτας, η αγιότητα, η εσχατολογία, η σχέση πίστης και επιστήμης, τα μυστήρια της Εκκλησίας, η λειτουργική ζωή, η προσευχή, τα οποία αποτελούν ταυτοτικά και υπαρξιακά στοιχεία του χριστιανού, στην οδό της σχέσης και της κοινωνίας με τον Χριστό αποτελούν δύσκολα  σημεία της κατήχησης των ενηλίκων. Το δυσκολότερο όμως σημείο έχει να κάνει με την τυπική λειτουργία της ενορίας ως χώρου λατρείας ή φιλανθρωπίας και όχι ως τρόπου και χώρου μεταμόρφωσης της ύπαρξης του ανθρώπου εν Χριστώ και εν κοινωνία. Το άδειασμα του ναού με το «Δι’ ευχών» της κυριακάτικης θείας λειτουργίας και η αδιαφορία των περισσότερων πιστών για τη συγκρότηση ενεργών ομάδων ενοριακής ζωής, όπου θα συνυπάρξουν ως λειτουργία μετά τη λειτουργία μαρτυρούν μία πραγματικότητα στην οποία οι όποιο επιθυμούντες την μεταστροφή ή θα συνδεθούν με έναν κληρικό, συχνά με νοοτροπία «γέροντα» και προκαλούντα «εξάρτηση», ή θα ασχολούνται με το τέλος του κόσμου, μετατρέποντας τη σχέση με τον Χριστό και την Εκκλησία σε φόβο για τον Αντίχριστο και την αμαρτία, με άρνηση του κόσμου και όχι αγώνα για μεταμόρφωσή του.

Ο π. Βασίλειος μετέβη, κατόπιν προτροπής του Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Δυτικής Αμερικής Μαξίμου Βασίλιεβιτς (Σερβική Εκκλησία), σε δεκατρείς ενορίες και δύο μονές εντός έξι Πολιτειών της Δυτικής Ακτής των ΗΠΑ (Καλιφόρνια, Νεβάδα, Γιούτα, Μοντάνα, Ουάσιγκτον, Αλάσκα). Συνέλεξε πλούσιο υλικό «μέσα από 98 συνεντεύξεις – δηλαδή 109 μεταστροφές, αφού κάποιες απ’ αυτές αφορούσαν σε ζευγάρια» και κατέγραψε, και με δικά του σχόλια, «τα σχετικά με τις πνευματικές τους περιπέτειες» (σ. 26). 41 ερωτηματολόγια απαντήθηκαν γραπτώς. Συνολικά 150 μεταστραφέντες συμμετείχαν στην έρευνα του π. Βασιλείου (80 άνδρες και 70 γυναίκες), με το ηλικιακό τους φάσμα από 18 έως 80 ετών, με μέσο όρο τα 52 έτη ζωής. «Ο μέσος χρόνος από τότε που μεταστράφηκαν επισήμως ήταν 13 χρόνια. Τα ζευγάρια 14, με τα 11 από αυτά να δίνουν συνέντευξη μαζί και τα 3 χωριστά. Οι Αφρο- Αμερικανοί εκπροσωπήθηκαν από 2 άτομα. Στο δείγμα περιλήφθηκαν 4 ιερείς και 2 πρεσβυτέρες. Ένας από τους συνομιλητές ήταν εκ γενετής Ορθόδοξος, που είχε περιπλανηθεί επί χρόνια στους προτεσταντικούς κύκλους. Δεδομένου ότι η Ορθόδοξη πίστη του είχε αναβιώσει και αναπροσανατολιστεί, τον θεώρησα μεταστραφέντα». Τον βοήθησε πολύ και ο Μητροπολίτης Γεράσιμος του Σαν Φρανσίσκο (της ελληνορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής), όπως επίσης και πολλοί ιερείς. Η ανωνυμία ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημοσίευση.

Το εξαιρετικά ενδιαφέρον στο βιβλίο του π. Βασιλείου είναι η σύνθεση των αφηγήσεων, η ανάλυση των δεδομένων  σε ξεχωριστά κεφάλαια, με σκοπό να βοηθηθούν οι επίσκοποι και οι ιερείς στην Ελλάδα «να εμπνέουν, να διευκολύνουν, να ενθαρρύνουν, να διηθούν, να επικυρώνουν και να  αποτιμούν τις μεταστροφές»  (σ. 32). Όμως το βιβλίο απευθύνεται και στους «ήδη μεταστραφέντες λαϊκούς, αλλά και στους μελλοντικούς « (σ. 32), με σκοπό και αυτοί να βοηθηθούν. Είναι βεβαίως μεθοδολογικά δεδομένος ο περιορισμός του βιβλίου στις μεταστροφές της Βόρειας Αμερικής, όπως επίσης και στο ότι όσοι εντάχθηκαν στην Ορθοδοξία, προέρχονταν από άλλα χριστιανικά περιβάλλοντα και δεν ήταν μουσουλμάνοι, Εβραίοι, βουδιστές, ινδουιστές. Αυτό όμως δεν καθιστά το βιβλίο λιγότερο ενδιαφέρον και χρήσιμο. Ζούμε στον δυτικό κόσμο και εμείς εδώ στην Ελλάδα, όσο κι αν, ιδίως εκκλησιαστικά πρόσωπα, τρέφουν αυταπάτες ότι ανήκουμε στην «καθ’ ημάς Ανατολή». Αυτή η άρνηση της πραγματικότητας γεννά μεγάλες δυσκολίες στο να προσεγγίσουμε ανθρώπους που αναζητούν τον Χριστό και την Εκκλησία και όχι ιδεολογίες. Επίσης, η θέαση της Ορθοδοξίας με αποκλειστικά αντιδυτικό πρόσημο μπορεί να βοηθά στην κατανόηση της διαφοροποίησης της παράδοσης σε σχέση με τον δυτικό χριστιανισμό, εγκλωβίζει όμως και σε ένα πολεμικό κλίμα, που εύκολα μετατρέπεται σε φονταμενταλισμό. Και έτσι παρουσιάζεται το φαινόμενο της χρήσης των επιτευγμάτων του δυτικού ανθρώπου και, ταυτόχρονα, της άρνησης ότι ο πολιτισμός έχει χριστιανικές ρίζες και βάσεις, τις οποίες χρειάζεται να ξαναβρούμε στην καθημερινότητά μας. Η πρόταξη της νοεράς προσευχής για παράδειγμα και η στόχευση στη θέα του ακτίστου φωτός ως μοναδικού στόχου της εκκλησιαστικής ζωής  μας κάνει εύκολα να λησμονούμε τον λόγο του Χριστού ότι η βασιλεία των ουρανών θα δοθεί σε εκείνους που είδαν στο πρόσωπο του πεινασμένου, του διψασμένου, του ξένου, του γυμνού, του ασθενούς, του φυλακισμένου και περιθωριακού  τον ίδιο τον Κύριο.

Ο π. Βασίλειος περιγράφει σε εξαιρετικά δομημένα κεφάλαια την ψυχοσύνθεση των μεταστραφέντων και τη διαδικασία της μεταστροφής. Είναι μετάνοια και ανασύσταση του εαυτού, η οποία τον καθιστά να ανακτά αξία και να αποκτά εξιλέωση (σσ. 40-41). «Στη συντριπτική πλειονότητα, η ένταξη των μεταστραφέντων στην Ορθόδοξη Εκκλησία είχε σημαντική επίδραση στο βάθος της προσωπικότητάς τους, όχι μόνο στη συμπεριφορά τους» (σ. 46). Συνδέει ακόμη την μεταστροφή με την αναπτυξιακή ψυχολογία, την αναζήτηση ταυτότητας και αρμονικής απαρτίωσης του εαυτού, παρατηρεί ότι φαίνεται πιθανότερο «οι αιφνίδιες μεταστροφές να στοχεύουν σε μια απαλλαγή από αμαρτία και ενοχή, ενώ οι σταδιακές ίσως αντανακλούν αναζήτηση νοήματος και σκοπού» (σ. 78), όπως επίσης και διαπιστώνει «σε ορισμένους μεταστραφέντες ιστορικό προσωπικού τραύματος» (σ. 85). Το κλειδί στην αναζήτηση, στην ανάγκη για θεραπεία, στην εξέλιξη του εαυτού είναι η εύρεση νοήματος. «Οι άνθρωποι παλεύουν με ποικίλα νοήματα μέχρις ότου βρουν εκείνα που είναι πιο συμβατά με την αίσθηση που έχουν περί του εαυτού τους και την όλη, υποκειμενική τους εμπειρία. Είναι ένα κρίσιμο σημείο που πρέπει να αντιληφθούμε οι κληρικοί όσον αφορά στην ποιμαντική μας δράση: η απλή δογματική διδασκαλία παραμένει άνευ νοήματος στον βαθμό που δεν συντονίζεται με την υποκειμενικότητα του καθενός- κυρίως στην εποχή μας, η οποία συνίσταται από ένα μίγμα νεωτερικότητας και μετανεωτερικότητας. Οι άνθρωποι σήμερα δεν είναι πρόθυμοι απλώς να ακούσουν μια θεία φωνή, όπως στο παρελθόν. Η φορά έχει αντιστραφεί: αντί να υποταχθούν στην εντολή του Θεού και να προσαρμόσουν τον εαυτό τους σε αυτήν, τώρα ο εαυτός, οποίος βιώνει δυσφορία και δυσαρμονία, θεωρεί τις θείες αλήθειες πηγές νέου συμβατού νοήματος» (σσ. 94-95).

Η διαπίστωση αυτή του π. Βασιλείου είναι πολύ σημαντική όχι μόνο για την ποιμαντική της Εκκλησίας, αλλά και για τον ίδιο μας τον εαυτό. Η μετανεωτερική πραγματικότητα σπέρνει μέσα μας όχι πια την αμφιβολία για τις αυθεντίες, όπως έκανε η νεωτερική, αλλά  και για τον ίδιο μας τον εαυτό, ο οποίος ναι μεν αυτοθεώνεται, στην πράξη όμως νιώθει τη σχετικότητά του και όσο κι αν τανιέται, ακουμπώντας στις ψευδαισθήσεις της τελειότητας κάθε μορφής, την οποία υπόσχονται η τεχνολογία και η οικονομία, εντούτοις νιώθει ανήμπορος μπροστά στην ήττα και στον θάνατο. Γι’ αυτό και το να νικήσουμε τον εαυτό μας, ζώντας ένα νόημα που θα κρατήσει, όχι γιατί είναι ιδεολόγημα, αλλά γιατί σχετίζεται με ένα Πρόσωπο, του Χριστού, είναι κλειδί ζωής. Η Εκκλησία σήμερα πάσχει ως προς το ότι θεωρεί τη δογματική καθαρότητα, την αντίθεση με τον κόσμο, τη διατήρηση τύπων του παρελθόντος ως στοιχεία που εξασφαλίζουν αυτάρκεια στον πιστό. Η έλλειψη όμως του Χριστού ως του Προσώπου Εκείνου που θα λειτουργήσει πατρικά, αγαπητικά και ως παρών στη ζωή του ανθρώπου, ως αγάπη που γίνεται και δίνεται ως νόημα, απογυμνώνει την Εκκλησία από την ουσία της αποστολής της. Όταν η Εκκλησία έχει πάψει να λειτουργεί ως κοινότητα που καταφάσκει τον Χριστό και Τον προσφέρει στον άνθρωπο, τότε δεν μπορεί να εμπνεύσει γνησιότητα. Η ταυτότητα της Εκκλησίας δεν μπορεί να αρκείται στα σχήματα και στα σύμβολα. Μπορεί να ελκύουν, αλλά πόση όντως  ζωή μπορούν να μεταδώσουν;

Ο π. Βασίλειος περιγράφει ακόμη περιπτώσεις μεταστροφής από ψυχοπαθολογικές δυσκολίες, όταν η ψυχή βρίσκεται σε περιδίνηση. Στο σημείο αυτό αναφύεται έντονο το ερώτημα: οι υπερφυσικές εμπειρίες σε άτομα που έχουν διαταραχές προσωπικότητας είναι πάντοτε «γνήσιες επισκέψεις της Χάριτος του Θεού, οι οποίες στοχεύουν στο να ανασύρουν το άτομο από το χάος και το σκοτάδι» ή «η σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας παράγει ασυνήθιστες εμπειρίες που μοιάζουν με τις μυστικές»; «Υπάρχουν, επίσης, περιπτώσεις αμυντικού χαρακτήρα. Σ’ αυτές, οι θεωρούμενες μυστικές εμπειρίες  είναι καρποί ψυχικής παλινδρόμησης, η οποία ακολουθεί μια αναδιοργάνωση της ψυχής».  Και πάλι όμως η Χάρις του Θεού μπορεί να «παρέμβει υπερφυσικά σε μια ταραγμένη ψυχή»  (σ. 121). Εδώ έρχεται και ένας δεύτερος προβληματισμός, κατά πόσον οι μεταστροφές δεν είναι μόνο αλλαγή πεποιθήσεων, αλλά και αγώνας ωριμότητας. Η απάντηση δεν είναι εύκολη, διότι έρχεται η θεώρηση της Ορθοδοξίας ως συντηρητικής κοινότητας, όπως επίσης και η προσδοκία ότι η Εκκλησία που οι μεταστραφέντες θα συναντήσουν, είναι μία «κοινότητα απλή και ομοιογενής» (σ. 135). Έτσι, οι μεταστραφέντες εύκολα συγχέουν «την πιστότητα στην αρχαία πίστη με τη θεολογική ακαμψία»  (σ. 136) και γι’ αυτό δεν λείπουν οι περιπτώσεις μεταστραφέντων που απογοητεύονται και φεύγουν.

Κριτήριο για τον π. Βασίλειο στην ποιμαντική καθοδήγηση και των μεταστραφέντων είναι η προσφορά «αγάπης και αλήθειας» (σ. 158). Η αλήθεια όμως δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία γενική διατύπωση, αλλά να γίνει «προσωπική γνώση, δηλαδή ενσωμάτωση μέσα στην ψυχή» (σ. 164). «Η θρησκευτική μεταστροφή ομοιάζει με διαπροσωπική ερωτική δέσμευση. ,,Αδελφιδός μου εμοί, καγώ αυτώ’’ (Άσμα Ασμάτων, 2,16)». Όπως και στον αληθινό έρωτα, «οι μεταστραφέντες συχνά μετανοούν, και συνήθως για δύο λόγους: πρώτον, για τους ,,χρόνους της αγνοίας’’ τους όσον αφορά στην ίδια την αλήθεια (Πράξ. 17,30), και δεύτερον, για τις αμαρτίες που διέπραξαν πριν αρχίσει η μεταμόρφωσή τους. Ο ποιμαντικός χειρισμός της μεταστροφής σχεδόν πάντα περιλαμβάνει και χειρισμό της μετανοίας».  (σ. 166). Και επειδή «οι άνθρωποι μετανοούν λόγω ενοχής, είτε υγιούς είτε νοσηρής, και προσδοκούν συγχώρηση, ανακούφιση, λύτρωση ή ακόμη και τιμωρία»  (σ. 166) δεν είναι πάντοτε εύκολο το κίνητρό τους να συνδυαστεί με το κίνητρο της υποδεχόμενης κοινότητας. Οι προσωπικές στρεβλώσεις της μετανοίας συναντούν κάποτε μια κοινότητα που δεν είναι σε θέση είτε να χαρεί με αυτήν, δίδοντας όμως προτεραιότητα στην ωρίμαση του μεταστραφέντα και μη παρασυρόμενη από τον ενθουσιασμό του, είτε είναι απροετοίμαστη, καθώς δεν λειτουργεί με ισχυρούς συνεκτικούς δεσμούς να γίνει αυτό που ο μεταστραφείς έχει στον νου του, με αποτέλεσμα εκείνος να απογοητεύεται. Από την άλλη, οι μεταστραφέντες, λόγω των ενοχών που δεν μπορούν να διαχειριστούν, ακολουθούν κάποτε «μία άκαμπτη αυστηρότητα και τραχύτητα» ή «μια υπακοή που υπαγορεύεται από την ενοχή ως μέθοδος εσωτερικού κατευνασμού» (σ. 170). Έτσι, ξεκινά ένα κίνημα συντηρητικού ριζοσπαστισμού. Η στάση έναντι των εμβολίων και του Covid, ο πολιτισμικός πόλεμος για τα φύλα, που δεν μένει στην καταδίκη της κουήρ ατζέντας, αλλά συνηγορεί υπέρ της ανδρικής ανωτερότητας επί της γυναίκας ως δήθεν παραδοσιακής εκκλησιαστικής στάσης, ο εθνοκεντρισμός και ο αυταρχισμός, ο αντιδυτικισμός, η μοναστική και ιερατική κλίση μεταστραφέντων, από ασυνείδητα και αμυντικά κριτήρια, δηλαδή από άρνηση του τρόπου ζωής της σύγχρονης πραγματικότητας και απόπειρας για ένταξη σε έναν κόσμο απόκοσμο, στον οποίο οι τύποι και τα σύμβολα και ο συντηρητισμός μπορούν να ταυτιστούν με αυθεντικότητα, διαλύοντας όμως σχέσεις και οδηγώντας σε καταπιεστικές και ψυχικά διαλυτικές συμπεριφορές στο όνομα του Χριστού όσους ακολουθούν τέτοια πρόσωπα, είναι στοιχεία που πρέπει να μας προβληματίσουν. Οι όποιοι γεροντάδες που διψούν για δύναμη και έλεγχο, μεταμφιέζοντας όμως αυτή τη δίψα κάτω από τη μάσκα της φροντίδας και της αγάπης, είναι πρόσωπα που ελκύουν μεταστραφέντες, όπως επίσης και πιστούς που είναι αδύναμοι ψυχικά και θέλουν να αφήσουν την ευθύνη για την πνευματική πρόοδο και ελευθερία σ’ αυτούς.

«Η εκκλησιαστική ζωή νοηματοδοτείται μόνον όταν – και στον βαθμό που- εφαρμόζει θεολογικές αλήθειες. Εκκλησία δεν είναι απλώς κάθε κοινότητα που επικαλείται το όνομα του Θεού, αλλά θεολογία βιωμένη από πραγματικούς ανθρώπους, ανθρώπους εν σαρκί. Η ανακάλυψη του αληθινού Θεού είναι βήμα που εμπνέει το Άγιο Πνεύμα και διεξάγεται εν Χριστώ. Στο εγχείρημα αυτό, η θεολογία είναι χάρτης και οδηγός, αλλά ο Θεός είναι η Οδός και το Φως» (σ. 233). Η θέαση αυτή της πίστης έρχεται να συναντήσει τη δίψα για ιερότητα, που τείνει να εκλείψει στους καιρούς μας. «Για να αναδυθεί αίσθηση ιερότητας, απαιτείται κάποιος βαθμός ανικανοποίητου. Για να επιτύχει να ανακαλύψει κάποιος τον Χριστό σε θεολογικές αλήθειες, πρέπει πρώτα να καταλάβει την πτωχεία του. Εν τέλει, είναι και αυτό θείο δώρο. Το πρώτο στάδιο, ο φωτισμός από το Άκτιστο Φως, είναι η αληθινή μετάνοια» (σσ. 233-234). Επομένως, η μεταστροφή είναι στην πραγματικότητα πάλη της ψυχής με τον Θεό, ώστε τελικά να υπάρξει και προσωπική πρόοδος. Την ίδια στιγμή, ο άνθρωπος καλείται να παλέψει να εξέλθει και από το δαιμονικό σκότος, που συχνά μας βασανίζει. Ο δρόμος αυτός πρέπει να περάσει μέσα από την Εκκλησία, ως «Σώμα του Χριστού που είναι ο πρόσφορος τόπος για να ανθίσει περαιτέρω μια μεταστροφή» (σ. 247). Γι’ αυτό χρειάζεται υγιής εκκλησιολογική αναφορά και  κλήση ώστε να οικοδομηθεί η Βασιλεία του Θεού, αλλά και να εμπλουτιστεί η προσωπική ζωή του κάθε πιστού.  Και κοινότητα και πρόσωπο μαζί. «Ο Χριστός εμπλέκεται στη μεταστροφή κατά δύο παράλληλους τρόπους: πρώτον, στο πνευματικό-οντολογικό επίπεδο, εργάζεται διά της χάριτος για τη μεταμόρφωση του ανθρώπου. Δεύτερον, σε ψυχολογικό επίπεδο, η υγιής ψυχική αναπαράστασή Του γίνεται η μορφή με την οποία ο άνθρωπος θα ταυτιστεί» (σ. 257). Επομένως, χρειάζεται συνέργεια Θεού και ανθρώπου.

Πολύ ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποιμαντική μαρτυρία ενός κληρικού εκ μεταστροφής στην Αμερική: «η κατήχηση δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά δογματική. Πρέπει να περιλαμβάνει διδασκαλία-καταβύθιση στην ασκητική ζωή. Οι άνθρωποι πρέπει να διδαχθούν πώς να ζουν, πώς να προσεύχονται, πώς να εξομολογούνται…να αντιλαμβάνονται πώς πρέπει να πλησιάζουν τη Θεία Κοινωνία» (σσ. 280-281). Κλειδί δεν είναι η ποσότητα, αλλά η ποιότητα!

Ο π. Βασίλειος επισημαίνει ακόμη ότι «οι ορθόδοξοι χριστιανοί από την Ανατολική Ευρώπη μπορεί να μην ενοχλούνται τόσο πολύ από τον αυταρχισμό του κλήρου. Οι δυτικοί μεταστρεφόμενοι, όμως, με το δίκιο τους αντιδρούν. Και αυτό που ζητούν είναι καλό και για τους εκ γενετής Ορθοδόξους!» (σ. 289)Κι ενώ η προνεωτερική αντίληψη περί της ιερότητας κάθε συμπεριφοράς κληρικού, χωρίς κριτική, δεν είναι αποδεκτή, εντούτοις, εμφιλοχωρεί ο πειρασμός του φονταμενταλισμού και του αντιδυτικισμού, στάσεις «που είναι δυνατόν να καταστήσουν την Εκκλησία ένα ανιστορικό απολίθωμα» (σ. 304). Γι’ αυτό κι ένας  κληρικός παρατηρεί πολύ εύστοχα: «Μια κίνηση κόντρα στους καιρούς, το να διαχωρίζεσαι σε έναν κόσμο που τώρα καταπίνεται από τη Δύση, ένας τέτοιος ζωντανός μύθος, όπως η Ανατολική Ορθοδοξία, απαιτεί δημιουργικότητα. Απαιτεί προσέγγιση στην παράδοση και στον κόσμο τέτοια, που να βλέπει την παράδοση αρκετά ευέλικτη ώστε να μπορεί να αγκαλιάσει τον  κόσμο με όλες τις προκλήσεις, και με την αλλοπρόσαλλη φύση του, και με όλα τα καλά του. Διότι εμείς οι Ανατολικοί Ορθόδοξοι, εκ μεταστροφής ή εξ αρχής, καλούμαστε να στηρίξουμε όσα στον σύγχρονο δυτικό κόσμο είναι ,,αληθή, όσα σεμνά, όσα δίκαια, όσα αγνά, όσα προσφιλή, όσα εύφημα, ει τις αρετή και ει τις έπαινος’’ (Φιλιπ. 4,8)»  (σ. 305). Γι’ αυτό και η Εκκλησία καλείται να απαντήσει στο ερώτημα «τι είδους Ορθοδόξους θέλουμε να δημιουργήσουμε; Οπαδούς ενός ορθόδοξου ευαγγελίου της ευημερίας;» (σ. 325) ή Ορθοδόξους «έτοιμους για το Πρόσωπο του Χριστού, με λαχτάρα για νόημα ζωής» (σ. 325);

Ο π. Βασίλειος θα κλείσει το βιβλίο του επισημαίνοντας την μεταμορφωτική δύναμη της πίστης και την ανάγκη η επιστροφή να μη σημαίνει να κάνουμε το παρελθόν σημείο αναφοράς, αλλά να στραφούμε προς το μέλλον. «Οι πιστοί καλούνται να στρέφονται συνεχώς προς τον ερχόμενο Χριστό, ενώ η Εκκλησία ως σώμα καλείται να  ,,μεταφράζει’’ αδιάλειπτα το προσδοκώμενο μέλλον στη γλώσσα του κάθε παρόντος στο οποίο συμβαίνει να ζει. Η αναδρομή στο παρελθόν της Εκκλησίας είναι πολύτιμη όταν θέλουμε να αντλήσουμε έμπνευση και να διδαχθούμε πώς διαχειρίστηκε συγκεκριμένα προβλήματα μελετώντας τον ,,νουν’’ των αγίων μας. Ωστόσο, η πλοήγηση της Εκκλησίας ως ,,σκάφους’’ στον ωκεανό του κόσμου και της ιστορίας απαιτεί φρεσκάδα και δημιουργικότητα εν Αγίω Πνεύματι» (σ. 332).

Για τον λόγο αυτό ο αγώνας είναι ένα συλλογικό εγχείρημα το οποίο «απαιτεί στρατολόγηση όλου του διαθέσιμου δυναμισμού ώστε α) να εκφράσουμε τα δόγματα κατά τρόπο συναφή με το σύγχρονο πλαίσιο, β) να ανταποκριθούμε προσεκτικά και αγαπητικά στα σύγχρονα αιτήματα των καιρών, γ) να αντισταθούμε ασκητικά στον πειρασμό των παθών και της ιστορίας και δ) να οργανώσουμε την εσωτερική ζωή του εκκλησιαστικού πληρώματος με τρόπους που να δίνουν μαρτυρία για την επερχόμενη Βασιλεία». Οι μεταστροφές είναι εξαιρετικά πολύτιμες για να αφεθούν να γίνου λεία είτε του φονταμενταλισμού είτε της πολιτικής τύπου CEO» (σσ. 332-333). Το Πατερικό παράδειγμα της σύγκλισης  με τον Ελληνισμό που μεταμόρφωσε τον Χριστιανισμό, είναι το κλειδί, καθώς οι Πατέρες «σκοπίμως ούτε υποχώρησαν στους τότε φονταμενταλιστικούς πειρασμούς (πόσο μάλλον τις επιθέσεις), ούτε επέτρεψαν στη σκληρή εκκλησιαστική πολιτική της εποχής να παρέμβει και να στρεβλώσει την Ορθόδοξη Θεολογία»  (σ. 333). Πλήρως Ορθόδοξοι θα γίνουμε στα έσχατα, όταν ο Χριστός φανερωθεί. Μέχρι τότε χρειάζεται αγώνας και συμπόρευση.

Σας συνιστούμε να διαβάσετε αυτό το βιβλίο, ως ανάγνωσμα πνευματικής, εκκλησιαστικής, προσωπικής αυτοσυνειδησίας και, κυρίως, για το τι Ορθόδοξοι είμαστε και ποιους θα θέλαμε να δημιουργήσουμε και με τη δική μας στάση ζωής. 

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

17 Νοεμβρίου 2026